Có những trang văn không cần đến những bi kịch lớn lao vẫn đủ khiến người đọc lặng người suy ngẫm. “Bài học tuổi thơ” của Nguyễn Quang Sáng là một câu chuyện như thế. Chỉ từ một bài tập làm văn và con số không đỏ chói giữa trang giấy, tác phẩm đã chạm đến những điều sâu xa hơn cả điểm số: lòng trung thực, sự thấu cảm và phẩm giá của con người. Đôi khi, một trang giấy trắng lại chứa đựng nhiều sự thật và nhân cách hơn những dòng chữ được viết ra để vừa lòng người khác.
Thằng con tôi 11 tuổi, học lớp sáu. Qua mùa thi chuyển cấp, nhân một buổi chiều cho con đi chơi mát, nó kể… Đang hỏi nó về chuyện thi cử, nó chợt hỏi lại tôi:
– Ba! Có bao giờ thấy có một bài luận văn nào điểm không không ba? Con số không cô cho bự bằng quả trứng gà. Không phải cho bên lề, mà một vòng tròn giữa trang giấy. Thiệt đó ba. Chuyện ngay trong lớp của con, chứ không phải con nghe kể đâu.
Tôi chưa kịp hỏi, nó tiếp:
– Còn thua ba nữa đó, ba. Ít nhứt ba cũng được nửa điểm. Còn thằng bạn của con, con số không bự như quả trứng.
Thằng con tôi ngửa mặt cười, có lẽ nó thấy thú vị vì thời học trò của ba nó ít nhứt cũng hơn được một đứa.
Số là cách đây vài năm, có một nhà xuất bản gởi đến các nhà văn, nhà thơ quen biết trong cả nước một câu hỏi, tôi còn nhớ đại ý, nhà văn, nhà thơ thời thơ ấu học văn như thế nào, nhà xuất bản in thành sách “Nhà văn học văn”. Đọc qua, nghe các nhà văn, nhà thơ kể, tất nhiên là mỗi người có mỗi cuộc đời, mỗi người mỗi giọng văn, nhìn chung thì người nào, lúc còn đi học, cũng có khiếu văn, giỏi văn. Nếu không thì lấy gì làm cơ sở để sau này trở thành nhà văn? Rất lô-gích và rất là tự nhiên vậy. Duy chỉ có bài của tôi hơi khác, có gì như ngược lại. Tôi kể, hồi tôi học ở trường trung học Nguyễn Văn Tố (1948 – 1950), tôi là một học sinh trung bình, về môn Văn không đến nỗi liệt vào loại kém, nhưng không có gì tỏ ra là người có khiếu văn chương. Và có một lần, bài luận văn của tôi chỉ được có một điểm trên hai mươi (1/20). Đó là kỷ niệm không quên trong đời học sinh của tôi, môn Văn.
Khi con tôi đọc bài văn đó, con tôi hỏi:
– Sao bây giờ ba là nhà văn? Và bạn bè cũng hỏi như vậy. Tôi cũng đã tự lý giải về mình, và lời giải cũng đã in vào sách rồi, xin không nhắc lại.
Tôi hỏi con tôi:
– Luận văn cô cho khó lắm hay sao mà bạn con bị không điểm.
– Luận văn cô cho “Trò hãy tả buổi làm việc ban đêm của bố”.
– Con được mấy điểm?
– Con được sáu điểm.
– Con tả ba như thế nào?
– Thì ba làm việc làm sao thì con tả vậy.
– Mấy đứa khác, bạn của con?
Thằng con tôi như chợt nhớ, nó liến thoắng:
– A! Có một thằng ba nó không hề làm việc ban đêm mà nó cũng được sáu điểm đó ba.
– Đêm ba nó làm gì?
– Nó nói, đêm ba nó toàn đi nhậu.
– Nó tả ba nó đi nhậu à?
– Dạ không phải. Ba nó làm việc ban ngày nhưng khi nó tả thì nó tả ba nó làm việc ban đêm, ba hiểu chưa?
– Còn thằng bạn bị không điểm, nó tả như thế nào?
– Nó không tả không viết gì hết, nó nộp giấy trắng cho cô.
– Sao vậy?
– Hôm trả lại bài cho lớp, cô gọi nó lên, cô giận lắm, ba. Cô hét: “Sao trò không làm bài”. Nó cúi đầu làm thinh. Cô lại hét to hơn: “Hả?”. Nó cũng làm thinh. Tụi con ngồi dưới, đứa nào cũng run.
– Nó là học trò loại ” cá biệt” à?
– Không phải đâu ba, học trò tiên tiến đó ba.
– Sao nữa? Nó trả lời cô giáo như thế nào?
Nó cứ làm thinh. Tức quá, cô mới quất cây thước xuống bàn cái chát: “Sao trò không làm bài?” Tới lúc đó nó mới nói: “Thưa cô, con không có ba”. Nghe nó nói, hai con mắt của cô con mở tròn như hai cái tô. Cô đứng sững như trời trồng vậy ba!
Tôi bỗng nhập vai là cô giáo. Tôi thấy mình ngã qụy xuống trước đứa học trò không có ba.
Sau đó cô và cả lớp mới được biết, em mồ côi cha khi vừa mới lọt lòng mẹ. Ba em hy sinh trên chiến trường biên giới. Từ ấy, má em ở vậy, tần tảo nuôi con…
Có người hỏi em: “Sao mày không tả ba của đứa khác”. Em không đáp, cúi đầu, hai giọt nước mắt chảy dài xuống đôi má.
Chuyện của đứa học trò bị bài văn không điểm đã để lại trong tôi một nỗi đau. Em bị không điểm, nhưng với tôi, người viết văn là một bài học, bài học trung thực. Sáng tạo không đồng nghĩa với bịa đặt.
Giữa những dòng chữ bịa đặt và trang giấy trắng, tôi xin để trang giấy trắng trung thực trên bàn viết.
(Bài học tuổi thơ – Truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng, NXB Văn học, 1990) Có những bài học không được ghi bằng phấn trắng trên bảng đen, mà in hằn trong ký ức như một vết xước khó phai. Truyện ngắn “Bài học tuổi thơ” của Nguyễn Quang Sáng không dựng nên những biến cố dữ dội, cũng không xây dựng những nhân vật phi thường. Chỉ từ một đề văn rất bình thường trong lớp học, tác giả đã mở ra một tình huống khiến người đọc lặng đi, để rồi nhận ra rằng giữa điểm số và nhân cách, điều nào mới thực sự có giá trị bền lâu. Nguyễn Quang Sáng là cây bút tiêu biểu của văn xuôi Nam Bộ hiện đại, nổi bật với giọng văn giản dị, chân thành mà sâu sắc. Ông thường khai thác những câu chuyện đời thường nhưng ẩn chứa bên trong là những suy ngẫm về đạo đức, nhân cách và lòng người. “Bài học tuổi thơ” là một truyện ngắn giàu tính tự sự và tự vấn. Câu chuyện xoay quanh cuộc trò chuyện giữa người cha – một nhà văn – và cậu con trai 11 tuổi về một bài luận văn bị điểm không. Từ đó, tác phẩm đặt ra một vấn đề tưởng như nhỏ bé nhưng đầy day dứt: giữa sáng tạo và trung thực, con người nên chọn điều gì? Tình huống truyện được mở ra tự nhiên qua lời kể hồn nhiên của đứa con. Đề bài “Tả buổi làm việc ban đêm của bố” vốn chỉ là một bài tập quen thuộc. Nhưng chính sự “quen thuộc” ấy lại vô tình trở thành thử thách đối với một đứa trẻ không có cha. Trong lớp học, có em tả đúng sự thật và được sáu điểm. Có em bịa ra hình ảnh người cha làm việc ban đêm dù thực tế không phải vậy cũng được sáu điểm. Và có một em nộp trang giấy trắng – nhận con số không tròn trĩnh giữa trang giấy. Con số ấy “bự bằng quả trứng gà”, đỏ chói như một dấu ấn của sự phán xét. Cao trào truyện nằm ở câu trả lời ngắn ngủi mà ám ảnh: “Thưa cô, con không có ba.” Câu nói ấy không chỉ khiến cô giáo “đứng sững như trời trồng”, mà còn khiến người cha – nhà văn – cảm thấy như mình “ngã quỵ xuống”. Trong khoảnh khắc ấy, điểm số trở nên vô nghĩa trước một sự thật quá đỗi đau lòng. Đứa trẻ mồ côi cha từ khi lọt lòng, cha hy sinh nơi chiến trường, mẹ tần tảo nuôi con. Em không viết vì không thể bịa ra một hình ảnh thiêng liêng vốn chưa từng tồn tại trong ký ức của mình. Trang giấy trắng của em vì thế không phải sự chống đối, càng không phải lười biếng. Đó là lựa chọn của lòng trung thực. Em hoàn toàn có thể “tả ba của đứa khác”, hoàn toàn có thể tưởng tượng ra một buổi làm việc ban đêm để có điểm số. Nhưng em đã không làm thế. Em chấp nhận điểm không để giữ lại sự thật. Hai giọt nước mắt lặng lẽ rơi khi có người gợi ý em bịa ra hình ảnh người cha khác càng khiến lựa chọn ấy trở nên cao đẹp. Đó là nước mắt của tự trọng và của nỗi đau không thể gọi tên. Qua chi tiết ấy, Nguyễn Quang Sáng đặt ra một suy ngẫm sâu xa về văn chương và đạo đức. Sáng tạo là bản chất của nghệ thuật, nhưng sáng tạo không đồng nghĩa với bịa đặt vô cảm. Khi sự hư cấu chà đạp lên sự thật và nỗi đau cá nhân, nó trở thành điều đáng suy nghĩ. Giữa “những dòng chữ bịa đặt và trang giấy trắng”, nhà văn lựa chọn trang giấy trắng trung thực. Câu kết ấy không chỉ là lời nhận xét về cậu bé, mà còn là lời tự nhắc nhở của người cầm bút. Tác phẩm còn gợi ra một vấn đề về giáo dục. Đề bài và cách chấm điểm mang tính khuôn mẫu đã vô tình làm tổn thương một tâm hồn nhạy cảm. Cô giáo không ác ý, nhưng sự cứng nhắc khiến bà bàng hoàng khi biết sự thật. Qua đó, truyện nhắc nhở rằng giáo dục không chỉ là truyền đạt kiến thức mà còn là sự thấu cảm. Mỗi học trò là một số phận riêng, và phía sau một bài làm có thể là cả một câu chuyện đời. Đan xen trong câu chuyện là kỷ niệm của chính tác giả về lần chỉ đạt 1/20 điểm văn thuở nhỏ. Chi tiết ấy như một sự đối chiếu thú vị: điểm số không quyết định tương lai, cũng không phản ánh trọn vẹn khả năng hay nhân cách. Điều làm nên giá trị của con người không nằm ở những con số, mà ở sự thành thật với chính mình. “Bài học tuổi thơ” vì thế không chỉ là câu chuyện về một đứa trẻ bị điểm không. Đó là bài học về lòng trung thực, về sự tôn trọng sự thật và về trách nhiệm của người lớn trước tâm hồn trẻ nhỏ. Trang giấy trắng tưởng chừng trống rỗng lại chứa đựng nhiều ý nghĩa hơn bất kỳ bài văn đủ đầy nào. Nó nhắc ta rằng có những im lặng đáng trân trọng, có những lựa chọn nhỏ bé nhưng đủ để đo chiều sâu nhân cách. Khép lại truyện ngắn, dư âm còn đọng lại không phải là con số không đỏ chói giữa trang giấy, mà là hình ảnh một đứa trẻ cúi đầu, nước mắt lặng rơi. Giữa lớp học đông người, em đã chọn giữ gìn sự thật cho riêng mình. Và chính từ lựa chọn ấy, người đọc hiểu rằng bài học lớn nhất của tuổi thơ không nằm ở điểm số, mà ở cách con người giữ gìn lòng trung thực trước mọi cám dỗ của sự dễ dãi.
———————————-
Học Văn cô Diệu Thu – Hệ sinh thái học văn toàn diện, dễ dàng
Hotline: 0833.873.089
Địa chỉ: 68 Thụy Phương, Đông Ngạc, Hà Nội
Website: https://letrandieuthu.com
#hocvanbangcongthuc #cogiaodieuthu #hocvancodieuthu #baihoctuoitho #nguyenquangsang #vanhoc #phantichvanhoc #nghiluanvanhoc #NLVH #phantichtruyen
