DÁNG LƯNG CÒNG CHỐNG CẢ MỘT ĐỜI GIÔNG GIÓ TRONG “MẸ TÔI” CỦA BÙI XUÂN MỆNH
Mẹ tôi mắt kém lưng còng
Nuôi con ru cháu thuộc lòng ca dao
Bây giờ bước thấp bước cao
Vẫn mong con cháu làm sao nên người
Mẹ tôi tóc bạc da mồi
Trầu nhai móm mém…nụ cười răng đen
Cả đời mưa nắng cơm đèn
Thân cò lặn lội làm nên mùa vàng.
Mẹ tôi nhà ở cuối làng
Có vườn chuối chín cùng hàng cau xanh
Những đêm gió mát trăng thanh
Kể chuyện cổ tích… Mẹ là bà tiên…
(Vầng trăng xa, Bùi Xuân Mệnh. NXB Hội Nhà văn, 2022). Trong hành trình của thơ ca Việt Nam đương đại, có những bài thơ không tìm đến những hình ảnh lớn lao mà lặng lẽ chạm vào trái tim người đọc bằng chính những điều gần gũi nhất. Tình mẹ vốn là mạch nguồn bất tận của thi ca, bởi đó là nơi khởi đầu của sự sống và cũng là điểm tựa tinh thần bền vững nhất đời người. “Mẹ tôi” của Bùi Xuân Mệnh là một bài thơ như thế. Không cầu kỳ về ngôn từ, không phô diễn cảm xúc mãnh liệt, tác phẩm khắc họa hình ảnh người mẹ quê bằng những nét chân thực, để từ đó làm bật lên vẻ đẹp hi sinh, bao dung và ấm áp của tình mẫu tử. Bùi Xuân Mệnh là nhà thơ có giọng điệu dung dị, giàu chất quê và thấm đẫm cảm xúc đời thường. Trong tập Vầng trăng xa (NXB Hội Nhà văn, 2022), “Mẹ tôi” hiện lên như một khúc lục bát nhẹ nhàng mà sâu lắng. Bài thơ không chỉ là nỗi niềm riêng của tác giả mà còn là tiếng lòng chung của bao người con khi nghĩ về mẹ, người đã dành cả đời lặng lẽ hi sinh cho gia đình. Mở đầu bài thơ là hình ảnh người mẹ đã in hằn dấu vết thời gian:
“Mẹ tôi mắt kém lưng còng
Nuôi con ru cháu thuộc lòng ca dao”
Chỉ bằng vài chi tiết giản dị “mắt kém”, “lưng còng”, tác giả đã gợi ra dáng hình tảo tần của mẹ. Đó không chỉ là biểu hiện của tuổi già mà còn là hệ quả của cả một đời lam lũ. Thế nhưng, bên cạnh sự hao mòn của thân thể là một tâm hồn vẫn đầy ắp yêu thương. Mẹ “nuôi con ru cháu thuộc lòng ca dao”, không chỉ nuôi lớn bằng cơm ăn áo mặc mà còn nuôi dưỡng tâm hồn bằng lời ru, bằng truyền thống văn hóa dân tộc. Ca dao ở đây trở thành biểu tượng của cội nguồn, của đạo lí làm người được trao truyền qua bao thế hệ. Thời gian có thể làm mẹ yếu đi, nhưng không thể làm vơi cạn ước mong của mẹ:
“Bây giờ bước thấp bước cao
Vẫn mong con cháu làm sao nên người”
Hình ảnh “bước thấp bước cao” gợi dáng đi chậm chạp, chông chênh của tuổi xế chiều. Nhưng từ “vẫn” đặt ở đầu câu thơ như một điểm nhấn đầy xúc động. Dẫu thân thể mỏi mòn, mẹ vẫn chỉ một điều mong mỏi, con cháu “nên người”. Không phải ước vọng giàu sang, mà là khát vọng về nhân cách, về sự trưởng thành tử tế. Đó là ước mong giản dị mà cao cả của mọi người mẹ Việt Nam. Sang khổ thơ thứ hai, chân dung mẹ càng hiện lên rõ nét với những chi tiết đậm chất thôn quê:
“Mẹ tôi tóc bạc da mồi
Trầu nhai móm mém… nụ cười răng đen”
“Tóc bạc”, “da mồi” là dấu ấn không thể xóa nhòa của thời gian. Hình ảnh “nhai trầu”, “răng đen” gợi nét đẹp truyền thống của người phụ nữ Việt xưa. Nụ cười “móm mém” không chỉ khiến ta thương mà còn khiến ta ấm lòng. Dấu ba chấm trong câu thơ như một khoảng lặng yêu thương, nơi người con dừng lại để ngắm nhìn và trân trọng từng nét nhỏ bé của mẹ. Hai câu thơ tiếp theo nâng hình ảnh mẹ lên thành biểu tượng:
“Cả đời mưa nắng cơm đèn
Thân cò lặn lội làm nên mùa vàng.”
Thành ngữ “mưa nắng cơm đèn” gợi cả một đời tảo tần, sớm khuya vất vả. Hình ảnh “thân cò lặn lội” gợi nhớ đến những câu ca dao quen thuộc về người phụ nữ lam lũ. Ẩn dụ “mùa vàng” không chỉ là thành quả của lao động mà còn là kết tinh của tình yêu thương, của sự hi sinh âm thầm. Mẹ chính là người gieo trồng, chăm bón để gặt hái hạnh phúc cho con cháu. Khổ thơ cuối mở ra một không gian làng quê thanh bình:
“Mẹ tôi nhà ở cuối làng
Có vườn chuối chín cùng hàng cau xanh”
“Cuối làng” gợi sự lặng lẽ, khiêm nhường. “Chuối chín”, “cau xanh” là những hình ảnh dân dã, đậm hồn quê Việt. Trong khung cảnh “những đêm gió mát trăng thanh”, mẹ lại hiện lên với một vẻ đẹp khác:
“Kể chuyện cổ tích… Mẹ là bà tiên…”
Nếu ban ngày mẹ là “thân cò” lặn lội, thì đêm về mẹ hóa thành “bà tiên” trong thế giới tuổi thơ. Hình ảnh ấy giàu tính biểu tượng, mẹ không có phép màu, nhưng chính tình yêu thương của mẹ là điều kì diệu nhất. Dấu ba chấm cuối bài như kéo dài dư âm, để hình ảnh người mẹ còn mãi trong lòng người đọc. Về nghệ thuật, bài thơ được viết theo thể lục bát truyền thống, nhịp điệu mềm mại như lời ru. Ngôn ngữ giản dị, giàu hình ảnh dân gian, sử dụng nhiều chi tiết quen thuộc của đời sống nông thôn, tạo nên giọng điệu chân thành, tha thiết. Chính sự mộc mạc ấy làm nên sức lay động bền lâu. “Mẹ tôi” không kể một câu chuyện kịch tính, không dùng những lời lẽ hoa mĩ. Chỉ bằng vài nét phác họa về dáng mẹ, nụ cười mẹ, mái nhà cuối làng, bài thơ đã khắc sâu hình ảnh người mẹ Việt Nam tảo tần, giàu đức hi sinh. Đọc bài thơ, ta như được nhắc nhở phải biết yêu thương, trân trọng khi còn có thể, bởi thời gian không chờ đợi ai. Có thể nói, “Mẹ tôi” là khúc lục bát chan chứa ân tình về mẹ. Qua những hình ảnh bình dị mà gợi cảm, Bùi Xuân Mệnh đã làm sống dậy vẻ đẹp bền bỉ của tình mẫu tử, thứ tình cảm thiêng liêng nâng đỡ con người suốt hành trình trưởng thành. Bài thơ khép lại nhưng dư âm vẫn lặng lẽ lan tỏa, như nụ cười móm mém của mẹ, như lời ru năm nào còn ngân mãi trong tâm hồn mỗi chúng ta.
———————————-
Học Văn cô Diệu Thu – Hệ sinh thái học văn toàn diện, dễ dàng
Hotline: 0833.873.089
Địa chỉ: 68 Thụy Phương, Đông Ngạc, Hà Nội
Website: https://letrandieuthu.com
#hocvanbangcongthuc #cogiaodieuthu #hocvancodieuthu #metoi #buixuanlenh #vanhoc #phantichvanhoc #nghiluanvanhoc #NLVH #phantichtho
