Có những tháng Tư đi qua chỉ để đánh dấu một mùa trong năm, nhưng cũng có những tháng Tư ở lại như một miền ký ức đỏ rực trong tim người. “Tháng tư hoài niệm” của Bình Nguyên Trang không chỉ gợi lên vẻ đẹp của làng quê mùa giao mùa với tiếng tu hú, sắc hoa gạo hay hương lúa mới, mà còn đánh thức sâu thẳm trong mỗi người cảm giác được trở về với cội nguồn sinh thành. Một bài thơ nhẹ như khói bếp quê, nhưng càng đọc càng thấy lòng mình lặng đi bởi tình thân, ký ức và nỗi nhớ quê nhà chưa bao giờ vơi cạn.
Bắt đầu từ con tu hú kêu
Lúa căng sữa và trời đang nhen nắng
Hoa gạo đỏ chỗ nẻo đường đất vắng
Sấm chuyển mùa. Tháng Tư.
Nước trôi hiên như là đang mùa thu
Bà mừng lắm, rét nàng Bân đã hết
Tháng Tư mở đầu, tháng Tư kết thúc
Xuân xuống thuyền sang hạ phía bờ kia.
Ta nhớ tháng Tư vì có một miền quê
Mẹ hoài thai ta giữa mùa hoa rất đỏ
Bạc phếch áo cha những ngày nắng gió
Ta sinh ra lúc lúa trổ đòng đòng.
Đã tắm bốn mùa trên một dòng sông
Đã lớn theo con nước ròng nước cạn
Đã trót nhận con bướm vàng làm bạn
Đã viết nốt trầm giai điệu Tháng Tư
Nên trở về không phải khách lãng du
Là máu thịt thứ tình quê không mất
Bà đã đi xa. Tháng Tư giờ tất bật
Cây lúa gù lưng cõng nắng qua mùa.
(In trong tập thơ Bài hát ngày trở về, NXB Văn học năm 2024) Trong dòng chảy của thơ ca đương đại, có những bài thơ không tìm đến những biến động lớn lao mà lặng lẽ neo mình vào ký ức. Ở đó, một mùa có thể trở thành một miền thương nhớ, một tiếng chim cũng đủ đánh thức cả tuổi thơ. “Tháng tư hoài niệm” của Bình Nguyên Trang, in trong tập Bài hát ngày trở về, là một thi phẩm như thế. Qua bức tranh giao mùa tháng Tư nơi làng quê, nhà thơ không chỉ tái hiện vẻ đẹp thiên nhiên mà còn khơi dậy cội nguồn sinh thành, tình thân gia đình và nỗi trở về trong sâu thẳm tâm hồn. Bình Nguyên Trang là gương mặt thơ quen thuộc với giọng điệu nữ tính, đằm sâu và giàu chất tự sự. Thơ chị thường nghiêng về miền ký ức, về gia đình và những gì thân thuộc nhất của đời người. Ở “Tháng tư hoài niệm”, chất giọng ấy được thể hiện rõ, không ồn ào, không cầu kỳ tu từ, mà thấm dần như nước ngấm vào đất. Tháng Tư trong thơ chị không chỉ là một mốc thời gian mà là chiếc cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa thiên nhiên và con người. Mở đầu bài thơ là bức tranh giao mùa giàu nhạc tính:
“Bắt đầu từ con tu hú kêu
Lúa căng sữa và trời đang nhen nắng
Hoa gạo đỏ chỗ nẻo đường đất vắng
Sấm chuyển mùa. Tháng Tư.”
Những tín hiệu thiên nhiên được lựa chọn đều rất đặc trưng: tiếng tu hú, lúa căng sữa, hoa gạo đỏ, tiếng sấm. Động từ “nhen” gợi cảm giác nắng đang được nhóm lên, chưa gay gắt mà còn e ấp. Câu thơ “Sấm chuyển mùa. Tháng Tư.” tách thành hai nhịp ngắn, tạo điểm nhấn như một dấu mốc. Tháng Tư hiện ra trong khoảnh khắc giao thoa, nơi xuân chưa dứt mà hạ đã chớm. Không gian ấy tiếp tục mở rộng trong cảm nhận về gia đình và nhịp sống thôn quê:
“Nước trôi hiên như là đang mùa thu
Bà mừng lắm, rét nàng Bân đã hết
Tháng Tư mở đầu, tháng Tư kết thúc
Xuân xuống thuyền sang hạ phía bờ kia.”
Hình ảnh “nước trôi hiên” gợi sự bình yên, còn “rét nàng Bân” là một chi tiết văn hóa dân gian thân thuộc. Niềm vui của bà khi hết rét không chỉ là vui vì thời tiết đổi thay mà còn là niềm vui của sự sinh sôi. Đặc biệt, câu thơ “Xuân xuống thuyền sang hạ phía bờ kia” là một ẩn dụ đẹp: mùa xuân được nhân hóa như người khách sang sông. Tháng Tư trở thành bến đò, nơi mở đầu cũng là nơi khép lại một vòng thời gian. Từ thiên nhiên, dòng hoài niệm chảy sâu vào ký ức cá nhân:
“Ta nhớ tháng Tư vì có một miền quê
Mẹ hoài thai ta giữa mùa hoa rất đỏ
Bạc phếch áo cha những ngày nắng gió
Ta sinh ra lúc lúa trổ đòng đòng.”
Nỗi nhớ được lý giải bằng cội nguồn. Sắc đỏ hoa gạo hòa với hình ảnh người mẹ mang thai, tạo nên cảm giác ấm nóng của sự sống. “Bạc phếch áo cha” là một chi tiết giàu sức gợi, chỉ hai chữ ấy đã khắc họa cả chuỗi ngày lam lũ. Tháng Tư vì thế trở thành tháng của sinh thành, của mồ hôi và hy sinh thầm lặng. Những câu thơ tiếp theo như một bản tổng kết tuổi thơ:
“Đã tắm bốn mùa trên một dòng sông
Đã lớn theo con nước ròng nước cạn
Đã trót nhận con bướm vàng làm bạn
Đã viết nốt trầm giai điệu Tháng Tư.”
Điệp từ “đã” lặp lại bốn lần tạo nhịp điệu hồi tưởng. Dòng sông là biểu tượng của thời gian, còn “nước ròng nước cạn” gợi thăng trầm. Hình ảnh “con bướm vàng làm bạn” trong trẻo và hồn nhiên, như giữ lại mảnh hồn thơ bé nhỏ. Nhưng “nốt trầm” lại cho thấy sự lắng sâu, Tháng Tư không chỉ có sắc đỏ rực rỡ mà còn có những khoảng lặng chiêm nghiệm. Khổ thơ cuối khép lại bằng tâm thế trở về:
“Nên trở về không phải khách lãng du
Là máu thịt thứ tình quê không mất
Bà đã đi xa. Tháng Tư giờ tất bật
Cây lúa gù lưng cõng nắng qua mùa.”
Trở về không phải như một kẻ ghé qua mà như máu thịt tìm về chính mình. Sự ra đi của bà khiến Tháng Tư nhuốm màu mất mát, nhưng hình ảnh “cây lúa gù lưng cõng nắng” lại mở ra chiều sâu biểu tượng. Cây lúa như người nông dân, như cha mẹ, lặng lẽ cõng nắng, cõng nhọc nhằn để mùa màng tiếp nối. Dòng đời vẫn chảy, nhưng ký ức thì neo lại. Có thể nói, “Tháng tư hoài niệm” không chỉ là khúc ca về một mùa trong năm mà là khúc ca về cội nguồn. Qua tháng Tư, Bình Nguyên Trang đã chạm đến điều sâu xa nhất: mỗi con người đều được sinh ra từ một miền quê, một mùa lúa, một mái nhà có bà và có mẹ. Dù thời gian trôi, dù người thân có đi xa, thì trong huyết quản ta vẫn đỏ một mùa hoa gạo cũ. Và khi tháng Tư trở lại, ký ức cũng trở về, dịu dàng mà không thể nào quên.
———————————-
Học Văn cô Diệu Thu – Hệ sinh thái học văn toàn diện, dễ dàng
Hotline: 0833.873.089
Địa chỉ: 68 Thụy Phương, Đông Ngạc, Hà Nội
Website: https://letrandieuthu.com
#hocvanbangcongthuc #cogiaodieuthu #hocvancodieuthu #thangtuhoainiem #binhnguyentrang #vanhoc #phantichvanhoc #nghiluanvanhoc #NLVH #phantichtho
