Trong thế giới tuổi thơ của Nguyễn Nhật Ánh, tình bạn đôi khi bắt đầu từ những trò nghịch ngợm rất đỗi hồn nhiên, rồi lớn dần thành những bài học đẹp đẽ về cách yêu thương và cảm nhận cuộc sống. Với Học văn Cô Diệu Thu, cùng khám phá đoạn trích “Những người bạn” của Nguyễn Nhật Ánh trong tác phẩm Tôi là Bê-tô, để lắng nghe tiếng nói trong trẻo của tình bạn và nhận ra rằng hạnh phúc đôi khi chỉ giản dị như một cơn mưa, một mùi đất ẩm hay một tia nắng sau những ngày mây phủ.
VĂN BẢN:
Hôm hắn đến nhà tôi, tôi vừa xúi hắn nhai chiếc giày của ba chị Ni, hắn đã vội giục tôi nhằn chiếc dép của mẹ chị Ni. Trong một tiếng đồng hồ, hai đứa thi nhau xem đứa nào gặm nát được nhiều thứ hơn đứa nào và phần thắng luôn luôn thuộc về hắn.
Hắn còn lẻn vào phòng tắm đánh cắp cục xà phòng và hớn hở tha vào dưới gầm tủ. Hắn hào hứng rủ tôi gặm, và khi thấy tôi nhăn mũi thì hắn tỉnh bơ gặm một mình cái món hôi rình đó.
Sau mười lăm phút thì xà phòng không còn là thứ để làm sạch mà để bôi bẩn bất cứ ai đụng đến: đó là một cục đen sì, nhóp nháp, đầy những vết rỗ và vết xước như vừa vớt ra từ một cuộc chiến.
Trong quãng thời gian ngắn ngủi ở nhà tôi, thằng Lai-ca cũng kịp bày cho tôi cái trò nhảy chồm chồm trong giờ ăn.
[…] Thằng Bi-nô đến, bổ sung cho tôi một cách nhìn khác về bạn bè. Lai-ca dĩ nhiên vẫn còn là một đứa bạn hấp dẫn, cho dù vì hắn mà tôi thường xuyên bị mắng.
Lai-ca sống ở nhà bà cô chị Ni nhưng khoảng cách không gian không ngăn cản hắn bày cho tôi vô số những trò nghịch ngợm mỗi khi chúng tôi có dịp gặp nhau.
Và tôi phải thú thật rằng sau tất cả những phiền toái mà Lai-ca gián tiếp gây ra cho tôi, tôi vẫn giữ nguyên những thiện cảm mà tôi đã trót dành cho hắn.
Với cách nhìn đời mới mẻ do Bi-nô mang lại, hình ảnh thằng Lai-ca trong mắt tôi hẳn nhiên không còn như cũ. Nhưng ngay cả khi hình ảnh đó tan vỡ thì tôi vẫn không tìm thấy lý do gì để không yêu những mảnh vỡ đó.
Một đứa bạn như Lai-ca là một đứa bạn hấp dẫn. Nhưng một đứa bạn thông thái cũng hấp dẫn không kém.
Không chỉ loài người, bọn cún chúng tôi cũng bị chinh phục bởi sự thông tuệ. Bạn nhớ lại đi, có phải trò chuyện với một người thông minh bao giờ cũng thú vị? Và sau mỗi cuộc đàm đạo, chắc chắn bạn sẽ học được một điều gì đó?
Bi-nô mở ra cho tôi những kích thước mới của cuộc sống bằng bản lýệt kê dài dằng dặc của nó về những cái thú ở đời.
Nhìn thấy nắng sau những ngày mưa là một điều thú vị. Nhưng ngay cả trong những ngày mưa, nếu ta chịu mở ra mọi giác quan như một ngôi nhà mở tung các cửa sổ, ta cũng sẽ đón nhận được những cảm xúc tuyệt vời! Bi-nô bảo tôi thế và nó dẫn tôi đến dưới mái tôn che dọc hành lang chạy xuống bếp, chui vào dưới chạn thức ăn, nằm nghe mưa.
Mưa, đối với tôi không phải là cái gì xa lạ.
Nhưng tôi chưa bao giờ nghe mưa dưới mái tôn.
Những hạt mưa gõ vào mái tôn tạo ra một âm thanh khác hẳn khi chúng rơi trên mái ngói.
Rầm rầm. Rầm rầm. Rầm rầm.
Nghe như có hàng ngàn con ngựa phi ngay trên đầu. Nghe như ông trời đứng rải đá từ trên cao. Nghe như ai đó đang thét gào giận dữ. Cuối cùng là nghe như mái nhà sắp sập xuống và đè bẹp chúng tôi.
Tai ù như xay lúa, tôi rúm người lại, run bần bật, đuôi cụp vào giữa hai chân.
Bi-nô gãi mõm vào tai tôi:
– Mày sao thế? Sợ à?
– Ừ! – Tôi lắp bắp.
– Sợ nhưng mà thích chứ?
Bi-nô lại hỏi. Câu hỏi thật kì cục, nhưng tôi gật đầu ngay:
– Thích.
Được sợ hãi, đúng là một cái thú. Hèn gì chị Ni thích nghe chuyện ma và thằng Bi-nô ngày nào cũng trèo lên căn gác gỗ.
Khi nỗi sợ qua đi, tôi sung sướng bắt gặp mình nằm dán vào bộ lông dày và ấm của Bi-nô. Hai đứa thò đầu ra khỏi gầm chạn, lặng lẽ ngắm mưa rơi.
Mưa nhẹ hạt dần, những tiếng lộp độp trên mái tôn càng lúc càng thu nhỏ lại, nghe như tiếng vó ngựa đang rời đi và chuẩn bị khuất đâu đó đằng sau dãy núi xa.
Nhìn màn mưa lướt thướt kéo ngang qua tầm mắt, thỉnh thoảng chao đi như bức rèm bị gió thổi, tôi lười nhác buông mình vào một cảm giác thư thái và êm đềm, cảm thấy cuộc đời bỗng dưng đáng sống biết bao.
Những khoảnh khắc như thế thật là quý giá.
Bạn cũng vậy thôi. Một lúc nào đó, tâm trí bất chợt lắng đi những bon chen thường nhật để ngẩn ngơ trước tiếng chim hót đầu ngày hay xúc động trước một bông hồng nở muộn bên bậu cửa, bạn sẽ thấy hạnh phúc đôi khi đơn sơ, giản dị biết chừng nào.
Rồi đến một ngày mưa dứt hạt và trời thôi tù mù. Mặt trời ló ra sau những áng mây như gương mặt rực rỡ ló ra khỏi tấm khăn voan tươi cười ngó xuống.
Tôi vẫn co mình vào tấm chăn Bi-nô, nghe hơi đất ẩm ngoài vườn xộc vào mũi, trong lòng chợt dậy lên một nỗi nhớ xa xăm.
Mùi đất nồng, mùi hoa không rõ tên, tiếng lá rơi, tiếng những chồi nấm xuyên qua mặt đất sau mưa, tiếng chim gù từ một gò xa mờ hồ vẳng lại, tất cả không biết đã sống trong tôi từ bao giờ – dường như chúng đã ngủ thiếp đi từ lâu lắm và bây giờ đột nhiên bị hơi đất ẩm thoảng vào từ ngoài vườn đánh thức.
Tôi không nhớ tôi đã nghe tiếng chồi non tách vỏ vào lúc nào, tôi cũng không nhớ tôi đã nghe tiếng chim lých chích mổ hạt từ đâu, nhưng tôi cảm nhận tất cả một cách rõ rệt trong từng mạch máu đang phập phồng bên dưới làn da. Có phải từ xa xưa tôi đã sinh ra và lớn lên trong những âm thanh ấy?
Có lần nào đó trong đời nếu bạn bất chợt bắt gặp điều gì vừa xa xôi lại vừa gần gũi và cái điều rất đỗi mơ hồ đó khiến bạn đâm ra bồi hồi khó tả thì chắc chắn bạn đang rơi vào tâm trạng giống như tôi.
Lúc đó, hẳn là bạn cũng đang nhìn thấy nắng sau những ngày mưa.
(Nguyễn Nhật Ánh, Tôi là Bê-tô, NXB Trẻ, TP. Hồ Chí Minh, 2016, tr. 90–106)
PHÂN TÍCH:
Có những tác phẩm không chỉ kể một câu chuyện mà còn âm thầm gieo vào lòng người đọc những hạt mầm của sự yêu thương, thấu hiểu và trưởng thành. Văn chương của Nguyễn Nhật Ánh luôn mang vẻ đẹp như thế. Bằng giọng kể hồn nhiên, trong trẻo nhưng giàu chiều sâu triết lý, ông đã tạo nên một thế giới tuổi thơ đầy màu sắc, nơi những chú chó cũng biết suy nghĩ, cảm nhận và chiêm nghiệm về cuộc sống. Đoạn trích “Những người bạn” trong cuốn Tôi là Bê-tô không chỉ là câu chuyện về tình bạn giữa Bê-tô với Lai-ca và Bi-nô mà còn gửi gắm những bài học ý nghĩa về giá trị của tình bạn, về khả năng cảm nhận vẻ đẹp cuộc sống và hành trình trưởng thành trong nhận thức của mỗi cá nhân.
Nguyễn Nhật Ánh là một trong những nhà văn viết cho thiếu nhi thành công nhất của văn học Việt Nam hiện đại. Những trang viết của ông luôn hấp dẫn bởi giọng văn hóm hỉnh, gần gũi, giàu trí tưởng tượng nhưng cũng chứa đựng nhiều suy ngẫm sâu sắc về con người và cuộc sống. Tôi là Bê-tô là một tác phẩm tiêu biểu của ông, kể về thế giới loài chó qua góc nhìn của chú chó Bê-tô. Bằng cách để loài vật cất lên tiếng nói của mình, nhà văn không chỉ tái hiện một thế giới ngộ nghĩnh, đáng yêu mà còn gửi gắm những bài học nhân văn về tình bạn, tình yêu cuộc sống và sự trưởng thành. Đoạn trích “Những người bạn” là một phần đặc sắc của tác phẩm, kể về tình bạn giữa Bê-tô với Lai-ca và Bi-nô, qua đó giúp nhân vật khám phá những vẻ đẹp giản dị mà ý nghĩa của cuộc đời.
Ngay từ những dòng đầu tiên, người đọc bắt gặp hình ảnh Lai-ca hiện lên như một người bạn tinh nghịch, nghịch ngợm và đầy sức hút. Lai-ca là “đầu têu” của hàng loạt trò phá phách: gặm giày, nhai dép, tha xà phòng vào gầm tủ rồi hào hứng rủ Bê-tô tham gia. Những chi tiết ấy được kể bằng giọng điệu dí dỏm, hài hước, khiến người đọc bật cười trước sự hồn nhiên của những chú chó. Lai-ca đại diện cho kiểu bạn bè mang đến niềm vui, sự sôi động và những trải nghiệm mới lạ. Dù thường xuyên khiến Bê-tô bị mắng, nhưng trong lòng chú chó ấy vẫn dành cho Lai-ca những thiện cảm đặc biệt. Điều đó cho thấy tình bạn chân thành không phải lúc nào cũng dựa trên sự hoàn hảo. Đôi khi người ta yêu quý một người bởi chính những nét tính cách riêng biệt, kể cả những khuyết điểm đáng yêu của họ. Câu văn: “Ngay cả khi hình ảnh đó tan vỡ thì tôi vẫn không tìm thấy lý do gì để không yêu những mảnh vỡ đó” là một cách diễn đạt đầy tinh tế. Nó thể hiện sự bao dung, trân trọng những gì thuộc về bạn bè, ngay cả khi ta đã hiểu rõ những mặt chưa hoàn thiện của họ.
Tuy nhiên, nếu Lai-ca giúp Bê-tô khám phá niềm vui của những trò nghịch ngợm thì Bi-nô lại mở ra cho chú một thế giới hoàn toàn khác – thế giới của sự từng trải, sâu sắc và thông tuệ. Bi-nô không dạy Bê-tô cách phá phách mà dạy cách cảm nhận cuộc sống. Chính sự xuất hiện của Bi-nô đã làm thay đổi nhận thức của Bê-tô về tình bạn. Từ đây, chú hiểu rằng bên cạnh những người bạn mang đến tiếng cười còn có những người bạn giúp ta trưởng thành hơn trong suy nghĩ. Câu khẳng định: “Một đứa bạn như Lai-ca là một đứa bạn hấp dẫn. Nhưng một đứa bạn thông thái cũng hấp dẫn không kém” đã thể hiện sự thay đổi ấy. Qua đó, nhà văn gửi gắm một thông điệp giản dị mà sâu sắc: mỗi người bạn đều mang đến cho ta những giá trị riêng, góp phần làm phong phú tâm hồn và nhận thức của chúng ta.
Đặc biệt, phần đặc sắc nhất của đoạn trích nằm ở những trải nghiệm mà Bi-nô mang đến cho Bê-tô. Dưới mái tôn trong cơn mưa, Bê-tô lần đầu tiên lắng nghe những âm thanh quen thuộc bằng một tâm thế hoàn toàn mới. Tiếng mưa hiện lên qua hàng loạt hình ảnh so sánh độc đáo: “như có hàng ngàn con ngựa phi ngay trên đầu”, “như ông trời đứng rải đá từ trên cao”, “như ai đó đang thét gào giận dữ”. Những lýên tưởng giàu sức gợi khiến tiếng mưa trở nên sống động, dữ dội và đầy ấn tượng. Qua cảm nhận của chú chó nhỏ, thiên nhiên hiện lên vừa gần gũi vừa huyền bí. Tài năng của Nguyễn Nhật Ánh thể hiện ở chỗ ông có thể khiến những điều bình thường nhất trở nên mới mẻ và đáng khám phá.
Không chỉ vậy, trải nghiệm nghe mưa còn giúp Bê-tô nhận ra một điều đặc biệt: hóa ra sợ hãi cũng có thể là một niềm vui. Khi Bi-nô hỏi: “Sợ nhưng mà thích chứ?”, câu hỏi tưởng như nghịch lý ấy lại chứa đựng một triết lý thú vị về cuộc sống. Con người đôi khi vẫn tìm đến những cảm giác hồi hộp, lo lắng để rồi sau đó cảm nhận sâu sắc hơn niềm vui, sự bình yên và cảm giác được sống. Chính vì thế mà người ta thích nghe chuyện ma, thích những cuộc phiêu lưu hay những trải nghiệm mới lạ. Qua cuộc đối thoại ngắn giữa hai chú chó, nhà văn đã khéo léo gửi gắm những suy ngẫm tinh tế về tâm lý con người.
Từ cảm giác hồi hộp ban đầu, tâm hồn Bê-tô dần mở ra trước vẻ đẹp của thiên nhiên sau cơn mưa. Những âm thanh dữ dội lắng xuống thành tiếng lộp độp nhẹ nhàng như “tiếng vó ngựa đang rời đi”. Không gian trở nên êm đềm, thư thái. Trong khoảnh khắc ấy, Bê-tô cảm nhận rõ vẻ đẹp bình dị của cuộc sống và thốt lên rằng “cuộc đời bỗng dưng đáng sống biết bao”. Đây chính là một trong những thông điệp đẹp nhất của đoạn trích. Hạnh phúc không phải lúc nào cũng nằm ở những điều lớn lao. Đôi khi, đó chỉ là giây phút ngồi yên ngắm mưa rơi, lắng nghe tiếng chim hót hay cảm nhận hương đất sau cơn mưa. Những điều tưởng chừng rất đỗi bình thường lại có thể mang đến cho con người niềm vui sâu sắc nếu biết mở lòng để cảm nhận.
Càng về cuối đoạn trích, cảm xúc và suy tư của nhân vật “tôi” càng trở nên sâu lắng. Hơi đất ẩm, mùi hoa, tiếng lá rơi, tiếng chim gù… đánh thức trong Bê-tô những cảm giác vừa thân thuộc vừa xa xăm. Đó giống như một cuộc trở về với những kí ức nguyên sơ của sự sống, với thiên nhiên và nguồn cội. Hàng loạt câu hỏi tu từ được sử dụng đã diễn tả thành công trạng thái bâng khuâng, xúc động khó gọi thành tên. Đây không còn là cảm xúc của một chú chó nhỏ mà đã trở thành những rung động rất đỗi nhân văn của con người trước thiên nhiên và cuộc đời. Từ đó, đoạn trích nâng lên thành một triết lý đẹp: hãy biết chậm lại để lắng nghe cuộc sống, bởi hạnh phúc thường ẩn mình trong những điều giản dị nhất.
Thành công của đoạn trích còn đến từ nghệ thuật kể chuyện đặc sắc của Nguyễn Nhật Ánh. Việc lựa chọn ngôi kể thứ nhất qua lời của Bê-tô tạo nên giọng điệu hồn nhiên, gần gũi nhưng vẫn giàu sức suy ngẫm. Những hình ảnh so sánh, nhân hóa được sử dụng lýnh hoạt khiến thế giới thiên nhiên trở nên sinh động và giàu chất thơ. Đặc biệt, cách đan xen giữa câu chuyện của loài vật với những triết lý về cuộc sống đã giúp tác phẩm vừa hấp dẫn đối với thiếu nhi vừa có sức lay động đối với người lớn.
Khép lại đoạn trích “Những người bạn”, người đọc không chỉ cảm nhận được vẻ đẹp của tình bạn mà còn học được cách yêu thương cuộc sống bằng một tâm hồn rộng mở. Qua hình ảnh Lai-ca và Bi-nô, Nguyễn Nhật Ánh đã nhắc nhở chúng ta rằng mỗi người bạn đều là một món quà của cuộc đời: có người mang đến tiếng cười, có người mang đến bài học, có người giúp ta nhìn thấy những chân trời mới. Và đôi khi, chỉ cần biết lắng nghe tiếng mưa rơi, ngắm một tia nắng sau ngày giông bão, ta sẽ nhận ra rằng hạnh phúc vốn ở rất gần, bình dị mà vô cùng quý giá.
Khóa học ngữ văn
