Một câu quan họ cất lên giữa đêm rằm đôi khi đủ làm thức dậy cả miền ký ức đã ngủ yên trong lòng người. “Nhớ mẹ và làng quan họ” của Trương Nam Hương không chỉ là tiếng lòng của một người con nhớ mẹ, mà còn là hành trình trở về với cội nguồn văn hóa Kinh Bắc. Trong âm điệu da diết của câu hát “người ơi người ở”, hình bóng mẹ, hồn quê và vẻ đẹp của một miền văn hóa truyền thống hiện lên vừa bình dị vừa thiêng liêng, để rồi từ đó, tâm hồn con người như được tủa rễ sâu hơn vào nơi mình đã sinh ra.
Nghe quan họ đêm rằm anh bật khóc
Lời chênh vênh uốn lượn mái chùa
Vịn câu hát anh lần về cội gốc
Chợt thấy mình có lỗi với làng xưa…
Bao mưa nắng đời anh chưa hiểu hết
Giờ xót xa thương mẹ nhớ làng
Mẹ cho của hồi môn là câu hát
Để con rời quê kiểng có hành trang
Mẹ thường bảo làng ta giàu cổ tích
Có bà tiên ông bụt giúp người
Nhưng mẹ vẫn một đời áo rách
Cố giữ lành câu quan họ thôi
Người để lại chiếc khăn hoa lý
Em nhớ cho đời mẹ xưa nghèo,
Vẫn thơm thảo mùi hương quả thị
Với câu thề quán dốc trăng treo
Giờ biết lấy cớ gì anh dối mẹ
Quan họ quên… rơi dọc tháng ngày
Sợi tóc rụng như lá vườn lặng lẽ
Mẹ không còn và mắt anh cay
Cứ ẩn hiện dáng đời trong câu hát
Lòng mẹ ta nhân hậu vô vàn
Vẻ thanh thoát nét hào hoa của trúc
Cũng nói lên cốt cách của làng
Đêm nay ngồi nghe em thay mẹ hát
Trăng tròn người thẹn nón đầu che
Chờ em hát đến “người ơi người ở…”
Hẳn lòng anh tủa rễ tựa cây đề.
TRƯƠNG NAM HƯƠNG- Có những câu hát không chỉ cất lên để mua vui một đêm hội, mà để giữ lại linh hồn của cả một miền đất. Có những lời ru không chỉ đi cùng tuổi thơ, mà theo con người suốt hành trình trưởng thành, trở thành nơi ta quay về khi trái tim chợt chênh chao. Bài thơ Nhớ mẹ và làng quan họ của Trương Nam Hương là một khúc hồi tưởng như thế. Trong âm điệu da diết của Quan họ Bắc Ninh, nhà thơ không chỉ gợi lên nỗi nhớ mẹ mà còn khơi dậy cội nguồn văn hóa của làng quê Kinh Bắc. Ở đó, một câu hát cũng đủ dẫn con người trở về với ký ức, với tình mẹ và với chính mình. Trương Nam Hương là nhà thơ thường viết bằng giọng điệu trầm lắng, sâu cảm và giàu chất suy tư. Thơ ông không ồn ào mà lặng lẽ đi vào những miền ký ức thân quen của đời người: mẹ, quê hương, những giá trị văn hóa dân gian. Trong Nhớ mẹ và làng quan họ, cảm hứng ấy được thể hiện rất rõ. Quan họ không chỉ là một loại hình nghệ thuật mà trở thành biểu tượng của cội nguồn, của tình mẹ và của bản sắc làng quê. Bài thơ vì thế vừa mang âm hưởng hoài niệm, vừa chan chứa nỗi day dứt của một người con khi nhận ra mình từng vô tình lãng quên điều thiêng liêng nhất. Mở đầu bài thơ là khoảnh khắc xúc động khi tiếng quan họ đánh thức ký ức:
“Nghe quan họ đêm rằm anh bật khóc
Lời chênh vênh uốn lượn mái chùa
Vịn câu hát anh lần về cội gốc
Chợt thấy mình có lỗi với làng xưa…”
Tiếng quan họ vang lên giữa đêm rằm – một không gian đậm chất truyền thống – đã khiến nhân vật trữ tình “bật khóc”. Đó là giọt nước mắt của sự thức tỉnh. Câu hát được miêu tả “chênh vênh”, “uốn lượn mái chùa”, gợi cảm giác bồng bềnh, linh thiêng như đang bay qua không gian làng quê cổ kính. Đặc biệt, hình ảnh “vịn câu hát anh lần về cội gốc” rất giàu sức gợi. Câu hát trở thành điểm tựa tinh thần, giúp con người lần ngược về nguồn cội của mình. Nhưng càng trở về với ký ức, anh càng nhận ra một nỗi day dứt: mình đã “có lỗi với làng xưa”. Đó là cảm giác của một người từng đi xa, từng để khoảng cách thời gian khiến những giá trị quê hương phai nhạt. Từ nỗi nhớ làng, bài thơ mở ra hình ảnh người mẹ – người gìn giữ hồn quê:
“Bao mưa nắng đời anh chưa hiểu hết
Giờ xót xa thương mẹ nhớ làng
Mẹ cho của hồi môn là câu hát
Để con rời quê kiểng có hành trang.”
Trong cuộc đời mỗi con người, mẹ luôn là cội nguồn của yêu thương. Nhưng trong bài thơ này, mẹ còn là người trao truyền văn hóa. “Của hồi môn” mà mẹ dành cho con không phải là vật chất, mà chỉ là “câu hát”. Chi tiết giản dị ấy lại mang ý nghĩa sâu xa. Gia đình có thể nghèo, nhưng mẹ đã trao cho con một tài sản tinh thần quý giá: tiếng hát quan họ. Đó là hành trang để người con mang theo khi bước ra khỏi làng quê. Hình ảnh người mẹ tiếp tục hiện lên trong sự đối lập giữa cổ tích và đời thực:
“Mẹ thường bảo làng ta giàu cổ tích
Có bà tiên ông bụt giúp người
Nhưng mẹ vẫn một đời áo rách
Cố giữ lành câu quan họ thôi.”
Những câu chuyện “bà tiên ông bụt” gợi thế giới cổ tích lung linh của tuổi thơ. Nhưng cuộc đời mẹ lại không phải cổ tích. Mẹ sống trong nghèo khó, “một đời áo rách”. Sự đối lập ấy càng làm nổi bật vẻ đẹp của người mẹ: dù cuộc sống thiếu thốn, mẹ vẫn cố gìn giữ “câu quan họ”. Câu thơ giản dị nhưng chứa đựng ý nghĩa lớn: chính những con người bình dị ấy đã âm thầm giữ gìn hồn văn hóa của làng quê. Khi thời gian trôi qua, nỗi nhớ mẹ trở thành nỗi ân hận muộn màng:
“Giờ biết lấy cớ gì anh dối mẹ
Quan họ quên… rơi dọc tháng ngày
Sợi tóc rụng như lá vườn lặng lẽ
Mẹ không còn và mắt anh cay.”
Những câu thơ này mang sắc thái trầm buồn. Nhân vật trữ tình nhận ra mình từng quên đi câu hát quan họ, từng để nó “rơi dọc tháng ngày”. Nhưng khi nhận ra điều đó thì mẹ đã không còn nữa. Hình ảnh “sợi tóc rụng như lá vườn lặng lẽ” gợi sự trôi đi của thời gian và tuổi đời. Cái đau ở đây không dữ dội mà âm thầm, thấm sâu: nỗi đau của sự muộn màng. Từ nỗi đau ấy, câu hát quan họ trở thành nơi lưu giữ hình bóng mẹ và cốt cách của làng:
“Cứ ẩn hiện dáng đời trong câu hát
Lòng mẹ ta nhân hậu vô vàn
Vẻ thanh thoát nét hào hoa của trúc
Cũng nói lên cốt cách của làng.”
Câu hát quan họ không chỉ là âm nhạc, mà là nơi kết tinh phẩm chất con người Kinh Bắc: nhân hậu, thanh lịch, hào hoa. Trong đó có hình bóng của mẹ – người phụ nữ tảo tần nhưng giàu lòng nhân ái. Bởi thế, quan họ không chỉ là di sản văn hóa mà còn là biểu tượng của tâm hồn làng quê. Khổ thơ cuối khép lại bằng một hình ảnh giàu ý nghĩa:
“Đêm nay ngồi nghe em thay mẹ hát
Trăng tròn người thẹn nón đầu che
Chờ em hát đến ‘người ơi người ở…’
Hẳn lòng anh tủa rễ tựa cây đề.”
Không gian đêm trăng, tiếng hát của “em”, chiếc nón che nghiêng… tất cả tạo nên một khung cảnh quan họ rất quen thuộc. Khi câu hát “người ơi người ở” vang lên, lòng người con như “tủa rễ tựa cây đề”. Hình ảnh so sánh này rất đẹp: cây đề có bộ rễ bám sâu và lan rộng, tượng trưng cho sự gắn bó bền chặt. Cũng như vậy, khi con người tìm lại được cội nguồn, tâm hồn họ sẽ đứng vững và gắn bó sâu sắc với quê hương. Có thể nói, Nhớ mẹ và làng quan họ không chỉ là bài thơ về nỗi nhớ mẹ mà còn là khúc ca về cội nguồn văn hóa. Qua tiếng hát quan họ, Trương Nam Hương đã gợi lên một chân lý giản dị: quê hương không chỉ là nơi ta sinh ra, mà còn là nơi nuôi dưỡng tâm hồn bằng những giá trị truyền thống. Và đôi khi, chỉ cần một câu hát cũ vang lên trong đêm trăng, ta mới chợt nhận ra rằng trong sâu thẳm trái tim mình vẫn đang tủa rễ về một làng quê xưa, nơi có mẹ, có ký ức và có những lời ca không bao giờ mất.
Nguồn ảnh minh họa: Festival “Về miền Quan họ – 2023”
———————————-
Học Văn cô Diệu Thu – Hệ sinh thái học văn toàn diện, dễ dàng
Hotline: 0833.873.089
Địa chỉ: 68 Thụy Phương, Đông Ngạc, Hà Nội
Website: https://letrandieuthu.com
#hocvanbangcongthuc #cogiaodieuthu #hocvancodieuthu #thangtuhoainiem #binhnguyentrang #vanhoc #phantichvanhoc #nghiluanvanhoc #NLVH #phantichtho
