PHÂN TÍCH TÁC PHẨM “SƠN TINH, THỦY TINH”

Ngày xưa, khi rừng mây u ám,

Sông núi còn vang um tiếng thần,

Con vua Hùng Vương thứ mười tám,

Mị Nương, xinh như tiên trên trần.

Tóc xanh viền má hây hây đỏ;

Miệng nàng hé thắm như san hô;

Tay ngà trắng nõn, hai chân nhỏ;

Mê nàng, bao nhiêu người làm thơ.

Hùng Vương thường nhìn con yêu quá,

Chắp tay ngẩng lên giời tạ ân;

Rồi cười bảo xứng ngôi phò mã,

Trừ có ai ngang vị thần nhân.

Hay đâu thần tiên đi lấy vợ!

Sơn Tinh, Thủy Tinh lòng tơ vương,

Không quản rừng cao, sông cách trở

Cùng đến Phong Châu xin Mị Nương.

Sơn Tinh có một mắt ở trán,

Thủy Tinh râu ria quăn xanh rì.

Một thần phi bạch hổ trên cạn,

Một thần cưỡi lưng rồng uy nghi.

Hai thần bên cửa thành thi lễ,

Hùng Vương âu yếm nhìn con yêu.

Nhưng có một nàng mà hai rể,

Vua cho rằng thế cũng hơi nhiều.

Thuỷ Tinh khoe thần có phép lạ;

Dứt lời tay hất chòm râu xanh,

Bắt quyết hộ mây to nước cả,

Giậm chân rung khắp làng gần quanh.

Áo ào mưa đổ xuống như thác,

Cây xiêu, cầu gãy, nước hò reo,

Lăn, cuốn, gầm, lay, tung sóng bạc.

Bò lợn và cột nhà trôi theo.

Mị Nương ôm Hùng Vương kinh hãi,

Sơn Tỉnh cười, xin nàng đừng lo;

Vung tay niệm chú: Núi từng dải,

Nhà lớn, đồi con lổm cổm bò

Chạy mưa. Vua tuỷ con kén chọn,

Mị Nương khép nép như cành hoa:

“Con đây phận đào tơ bé mọn,

Nhân duyên cúi để quyền mẹ cha.”

Vua nghĩ lâu hơn bàn việc nước,

Rồi bảo mai lửa hồng nhuốm sương,

Lễ vật thần nào mang tới trước,

Vui lòng vua gả nàng Mị Nương.

[…]

III

Sơn Tinh đang kèm theo sau kiệu.

Áo bào phơ phất nụ cười bay.

(Vui chỉ mê ai xinh mới hiểu.)

Thần trông kiệu nhỏ hồn thêm say.

Choàng nghe sóng vỗ reo như sấm,

Bạch hổ dừng chân, lùi, vểnh tai.

Mị Nương tung bức rèm đỏ thắm,

Sơn Tinh trông thấy càng giương oai.

Sóng cả gầm reo lăn như chớp.

Thuỷ Tinh cưỡi lưng rồng hung hăng.

Cá voi quác mồm to muốn đớp;

Cá mập quẫy đuôi cuồng nhe răng;

Càng cua lởm chởm giơ như mác;

Tôm kềnh chạy quắp đuôi xôn xao.

Sơn Tinh hiểu thần ghen, tức khắc

Niệm chú đất nẩy vù lên cao.

Hoa tay thần vẫy hùm, voi, báo,

Đuôi quắp, nhe nanh, giơ vuốt đồng,

Đạp long đất núi, gầm, xông xáo.

Máu vọt phì reo muôn ngấn hồng.

Mây đen hăm hở bay mù mịt,

Sấm ran, sét động nổ loè xanh.

Tôm cá xưa nay yên thin thít,

Mở quác mồm to kêu thất thanh…

Mị Nương kinh hãi ngồi trong kiệu.

Bỗng chợt nàng kêu, mắt lệ nhòa

(Giọng kiêu hay buồn không ai hiểu,

Nhưng thật dễ thương): “Ô! Vì ta!”

Thủy Tinh năm năm dâng nước bể,

Đục núi hò reo đòi Mị Nương.

Trần gian đâu có người dai thế,

Cũng bởi thần yêu nên khác thường.

(Nguyễn Nhược Pháp, Hoa một mùa, NXB Phụ nữ, Hà Nội, 2018, tr. 217 – 223)

Truyền thuyết dân gian là mạch nguồn phong phú nuôi dưỡng trí tưởng tượng và tâm hồn người Việt qua bao thế hệ. Từ những câu chuyện quen thuộc về nguồn gốc dân tộc, thiên nhiên và con người, văn học đã không ngừng sáng tạo để làm mới những giá trị xưa bằng cách nhìn giàu cảm xúc của người nghệ sĩ. Với bài thơ “Sơn Tinh, Thủy Tinh”, Nguyễn Nhược Pháp đã kể lại truyền thuyết quen thuộc về cuộc tranh giành Mị Nương bằng một giọng thơ hóm hỉnh, trẻ trung và giàu chất trữ tình. Tác phẩm vừa tái hiện cuộc giao tranh dữ dội giữa hai vị thần, vừa đem đến những nét nhìn mới mẻ về tình yêu, lòng ghen tuông và vẻ đẹp đáng yêu của con người.

Nguyễn Nhược Pháp là nhà thơ thuộc phong trào Thơ mới, nổi bật với phong cách trong trẻo, hồn nhiên, giàu chất dân gian và tinh thần dí dỏm. Trong tập thơ “Hoa một mùa”, ông đã đưa những câu chuyện quen thuộc của lịch sử, truyền thuyết vào thơ bằng một lối kể duyên dáng, vừa giữ được màu sắc cổ xưa vừa mang hơi thở hiện đại. “Sơn Tinh, Thủy Tinh” là một sáng tác tiêu biểu cho phong cách ấy. Dựa trên truyền thuyết về hai vị thần cùng cầu hôn Mị Nương, nhà thơ không chỉ tái hiện những chi tiết kì ảo mà còn khắc họa tâm trạng, hành động của nhân vật bằng cái nhìn hóm hỉnh, gần gũi, khiến câu chuyện quen thuộc trở nên sinh động và hấp dẫn.

 Trước hết, bài thơ mở ra một không gian truyền thuyết xa xưa, nơi vẻ đẹp của Mị Nương trở thành nguyên do khơi nguồn cho câu chuyện:
Con vua Hùng Vương thứ mười tám,
Mị Nương, xinh như tiên trên trần.
Vẻ đẹp của nàng tiếp tục được miêu tả qua những hình ảnh giàu sức gợi: mái tóc xanh, đôi má hây hây, đôi môi thắm như san hô, bàn tay trắng nõn và đôi chân nhỏ. Những nét vẽ cụ thể, tươi sáng khiến Mị Nương hiện lên vừa kiều diễm, vừa mang vẻ đẹp gần gũi, trẻ trung. Đặc biệt, câu thơ “Mê nàng, bao nhiêu người làm thơ” tạo nên một nét đùa duyên dáng, vừa khẳng định sức hấp dẫn của nàng, vừa mang dấu ấn tinh nghịch của nhà thơ hiện đại. Mị Nương không chỉ là nàng công chúa trong truyền thuyết mà còn trở thành hình ảnh gợi cảm hứng cho tình yêu và thi ca.

 Vẻ đẹp của Mị Nương khiến vua Hùng hết mực yêu thương, mong tìm được người xứng đáng để trao gửi con gái. Khi Sơn Tinh và Thủy Tinh cùng xuất hiện, không khí câu chuyện trở nên hấp dẫn bởi sự đối lập giữa hai vị thần. Sơn Tinh có phép lạ gắn với núi rừng, cưỡi bạch hổ; Thủy Tinh mang sức mạnh của sông nước, cưỡi rồng uy nghi. Những hình ảnh kì ảo vừa kế thừa trí tưởng tượng dân gian, vừa được nhà thơ miêu tả bằng nét vẽ sinh động, có phần dí dỏm. Hai vị thần đều mang dáng vẻ phi thường, nhưng đồng thời cũng có những biểu hiện rất gần với con người: cùng say mê Mị Nương, cùng mong muốn giành được tình yêu của nàng. Chính sự kết hợp giữa màu sắc thần thoại và tâm lí đời thường đã tạo nên nét duyên riêng cho tác phẩm.

 Khi Thủy Tinh phô diễn phép thuật, sức mạnh của thần nước hiện lên qua một bức tranh thiên nhiên dữ dội:
Áo ào mưa đổ xuống như thác,
Cây xiêu, cầu gãy, nước hò reo,
Lăn, cuốn, gầm, lay, tung sóng bạc.
Hàng loạt động từ mạnh được đặt liên tiếp, kết hợp với cách diễn đạt giàu âm thanh và hình ảnh, khiến dòng nước hiện lên cuồn cuộn, dữ dội, có sức cuốn phăng mọi vật trên đường đi. Cảnh vật bị đảo lộn, mưa gió trở thành màn phô diễn quyền năng của Thủy Tinh. Đáp lại, Sơn Tinh bình thản niệm chú, khiến núi đồi, nhà cửa lần lượt trồi lên, tạo thành thế chống đỡ vững chắc. Đặc biệt, cách miêu tả núi “lổm cổm bò” đem đến sắc thái ngộ nghĩnh, làm giảm bớt vẻ trang nghiêm thường thấy trong truyền thuyết. Cuộc thử tài giữa hai vị thần vì thế vừa kì vĩ, vừa mang nét hài hước, thể hiện rõ trí tưởng tượng phóng khoáng và giọng kể tinh nghịch của Nguyễn Nhược Pháp.

 Sau những màn phô diễn phép thuật, vua Hùng quyết định chọn người mang lễ vật đến trước để cưới Mị Nương. Quyết định ấy tạo nên bước ngoặt của câu chuyện, đồng thời mở đường cho cuộc giao tranh về sau. Đáng chú ý, Mị Nương hiện lên với vẻ dịu dàng, kín đáo qua lời thưa gửi:
“Con đây phận đào tơ bé mọn,
Nhân duyên cúi để quyền mẹ cha.”
Hình ảnh “đào tơ” gợi vẻ mong manh, trẻ trung của người con gái; lời nói nhường quyền quyết định cho cha mẹ thể hiện quan niệm hôn nhân trong xã hội xưa. Qua đó, nhà thơ vẫn giữ được nét truyền thống của nhân vật, nhưng cách diễn đạt mềm mại, duyên dáng khiến Mị Nương trở nên gần gũi hơn. Nàng không trực tiếp lựa chọn người mình yêu mà đứng giữa quyết định của vua cha và cuộc tranh giành của hai vị thần. Chính tình thế ấy góp phần tạo nên sắc thái vừa lãng mạn vừa có chút trớ trêu cho câu chuyện.

 Ở phần thơ tiếp theo, khi Sơn Tinh đưa Mị Nương về núi, Thủy Tinh nổi giận đuổi theo, cuộc giao tranh chính thức bùng nổ. Nếu trong truyền thuyết, cuộc chiến chủ yếu lí giải hiện tượng lũ lụt hằng năm, thì trong cách kể của Nguyễn Nhược Pháp, lòng ghen tuông và khát vọng tình yêu trở thành động lực nổi bật thúc đẩy hành động của Thủy Tinh. Hình ảnh sóng dữ, cá voi, cá mập, cua và tôm được miêu tả bằng những nét vẽ phóng đại, giàu chuyển động. Thế giới thủy tộc hiện lên vừa hung hăng vừa có phần ngộ nghĩnh, khiến cuộc chiến mang màu sắc hoạt kê bên cạnh vẻ dữ dội. Đối diện với sức mạnh ấy, Sơn Tinh không hề nao núng, lập tức gọi hùm, voi, báo cùng chống trả. Những động từ mạnh như “đạp”, “gầm”, “xông xáo” làm nổi bật khí thế của núi rừng. Cuộc giao tranh vì thế trở thành màn đối đầu kịch tính giữa hai thế lực thiên nhiên, đồng thời cho thấy khả năng kết hợp linh hoạt giữa chất sử thi, kì ảo và giọng thơ hóm hỉnh của tác giả.

 Giữa cuộc chiến dữ dội, tiếng kêu của Mị Nương bất ngờ vang lên:
“Ô! Vì ta!”
Lời kêu ngắn ngủi nhưng giàu sức gợi, bộc lộ sự kinh hãi và nỗi bối rối của nàng khi nhận ra cuộc giao tranh khốc liệt đang diễn ra vì mình. Chú thích trong ngoặc đơn “Giọng kiêu hay buồn không ai hiểu, / Nhưng thật dễ thương” thể hiện rõ cách nhìn tinh nghịch của nhà thơ. Thay vì miêu tả Mị Nương bằng giọng điệu trang trọng, Nguyễn Nhược Pháp đặt nhân vật vào một khoảnh khắc rất đời thường, vừa đáng thương vừa đáng yêu. Nàng không còn chỉ là công chúa xinh đẹp trong truyền thuyết mà trở thành một cô gái có cảm xúc, biết ngạc nhiên, sợ hãi trước những hệ lụy của tình yêu và lòng ghen tuông. Qua đó, tác phẩm làm mềm đi màu sắc thần thoại, đưa nhân vật huyền thoại đến gần hơn với tâm hồn con người.

 Kết thúc bài thơ, Thủy Tinh vẫn không nguôi nỗi hận tình:
Thủy Tinh năm năm dâng nước bể,
Đục núi hò reo đòi Mị Nương.
Hai câu thơ gợi lại lời giải thích dân gian về hiện tượng lũ lụt hằng năm, đồng thời nhấn mạnh sự dai dẳng của lòng ghen tuông. Câu thơ “Trần gian đâu có người dai thế” mang giọng điệu bông đùa, như một lời nhận xét đầy tinh nghịch của người kể chuyện. Câu kết “Cũng bởi thần yêu nên khác thường” lại bất ngờ hé mở một cách nhìn đầy cảm thông: chính tình yêu khiến Thủy Tinh trở nên cố chấp, hành động khác thường. Nhà thơ không hoàn toàn biến nhân vật thành kẻ đáng trách mà nhìn thấy phía sau cuộc giao tranh là một tâm trạng rất con người. Nhờ vậy, câu chuyện khép lại bằng tiếng cười nhẹ nhàng, nhưng vẫn để lại suy ngẫm về sức mạnh của tình yêu và những cảm xúc có thể khiến con người vượt khỏi giới hạn thông thường.

Thành công của bài thơ còn nằm ở nghệ thuật kể chuyện bằng thơ giàu sức sáng tạo. Thể thơ linh hoạt, ngôn ngữ trong sáng, hình ảnh giàu màu sắc và âm thanh đã làm nổi bật diễn biến câu chuyện. Những phép phóng đại, so sánh, nhân hóa được sử dụng tự nhiên, vừa tái hiện thế giới thần thoại vừa tạo nên nét hài hước riêng. Đặc biệt, lời bình trong ngoặc đơn cùng cách xây dựng nhân vật mang tâm lí đời thường đã tạo ra giọng thơ trẻ trung, hóm hỉnh, khác với sắc thái trang nghiêm của truyền thuyết truyền thống. Nguyễn Nhược Pháp không đơn thuần kể lại câu chuyện cũ mà đã thổi vào đó một tinh thần mới, khiến những nhân vật thần thoại mang dáng vẻ gần gũi và giàu cảm xúc.

Bằng trí tưởng tượng phong phú và giọng thơ dí dỏm, Nguyễn Nhược Pháp đã đem đến cho truyền thuyết “Sơn Tinh, Thủy Tinh” một diện mạo mới mẻ, vừa giữ được màu sắc dân gian vừa thấm đẫm tinh thần lãng mạn của Thơ mới. Qua cuộc tranh giành Mị Nương và trận chiến giữa hai vị thần, tác phẩm không chỉ tái hiện sức mạnh kì vĩ của thiên nhiên mà còn khám phá những cảm xúc rất đời thường của con người trong tình yêu. Tiếng cười nhẹ nhàng của bài thơ khiến câu chuyện quen thuộc trở nên sinh động, đồng thời cho thấy sức sống của văn học dân gian khi được sáng tạo bằng một tâm hồn nghệ sĩ độc đáo.