Truyện đồng thoại là một trong những nội dung đọc hiểu trọng tâm của Ngữ văn 6.
Khi gặp dạng văn bản này, học sinh cần đặc biệt chú ý đến:
- Ngôi kể.
- Nhân vật.
- Sự việc.
- Cách xây dựng nhân vật.
Dưới đây là công thức đọc hiểu truyện đồng thoại lớp 6 giúp học sinh từng bước xác định và xử lí những dạng câu hỏi thường gặp.
1. Xác định ngôi kể
Trước tiên, hãy tìm ai là người kể lại câu chuyện và người kể có trực tiếp tham gia vào câu chuyện hay không.
Ngôi kể thứ nhất
Người kể xưng “tôi”, “ta”, “chúng tôi”… và trực tiếp tham gia hoặc chứng kiến câu chuyện.
Ngôi kể thứ ba
Người kể giấu mình, đứng ngoài câu chuyện và không tham gia vào câu chuyện.
Người kể gọi tên các nhân vật bằng danh từ riêng hoặc các đại từ nhân xưng ngôi thứ ba như: “hắn”, “nó”, “cô ấy”, “y”,…
Ví dụ
Đọc đoạn trích sau:
“Tiết trời Hà Nội se se lạnh đón chúng tôi, lần đầu đến đây, cảm nhận được không khí Thăng Long sắp ngàn năm tuổi thật nhiều cung bậc cảm xúc, ấm áp nồng nàn, đầy tình cảm và chân chất hồn dân tộc. Tôi cố đi tìm đến chốn có “… phát thanh từ Hà Nội – Thủ đô nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam…” nhưng âm hưởng đó chẳng biết đang ở đâu lúc này!?”,
(Văn Lê Tám, trích “Chuyện tình với Hà Nội”)
→ Người kể chuyện xưng “tôi”, trực tiếp tham gia vào câu chuyện.
→ Ngôi kể thứ nhất.
Mẹo: Đừng chỉ tìm một đại từ “tôi” rồi kết luận. Hãy xem “tôi” có phải là người kể chuyện hay chỉ xuất hiện trong lời nói của nhân vật.
2. Xác định nhân vật chính
Nhân vật chính là nhân vật giữ vai trò trung tâm trong câu chuyện.
Nhân vật này thường:
- Xuất hiện trong nhiều sự việc quan trọng.
- Gắn trực tiếp với diễn biến chính của câu chuyện.
- Có vai trò thúc đẩy sự phát triển của câu chuyện.
Ví dụ
Trong “Dế Mèn phiêu lưu ký”, Dế Mèn là nhân vật chính vì đây là nhân vật trung tâm, xuất hiện xuyên suốt tác phẩm và gắn liền với các sự việc quan trọng.
→ Dế Mèn là nhân vật chính.
Lưu ý: Khi xác định nhân vật chính, không chỉ dựa vào việc nhân vật xuất hiện nhiều hay ít.
Hãy xem ai là người gắn với các sự việc quan trọng nhất và góp phần làm phát triển câu chuyện.
3. Xác định các sự việc tiêu biểu
Học sinh cần đọc kĩ văn bản và xác định những sự việc quan trọng gắn với nhân vật chính và diễn biến của câu chuyện.
Có thể tự hỏi:
- Câu chuyện kể về những sự việc gì?
- Nhân vật chính đã làm gì, gặp chuyện gì?
- Sự việc nào làm thay đổi tình huống, thúc đẩy câu chuyện phát triển?
- Sự việc nào góp phần làm nổi bật tính cách nhân vật và thể hiện chủ đề tác phẩm?
Lưu ý: Chỉ lựa chọn những sự việc quan trọng, tiêu biểu.
Khi trình bày, cần:
- Sắp xếp theo trình tự diễn biến của câu chuyện.
- Trình bày ngắn gọn.
- Tránh kể lại toàn bộ văn bản.
Ví dụ
Trong đoạn trích “Bài học đường đời đầu tiên” (trích “Dế Mèn phiêu lưu ký” của Tô Hoài), các sự việc tiêu biểu là:
- Dế Mèn tự hào về vẻ ngoài cường tráng và tính cách kiêu căng của mình.
- Dế Mèn coi thường, chế giễu Dế Choắt.
- Dế Mèn trêu chị Cốc rồi chui vào hang trốn, khiến Dế Choắt bị mổ trọng thương.
- Dế Choắt qua đời sau khi khuyên nhủ Dế Mèn.
- Dế Mèn ân hận, chôn cất Dế Choắt và rút ra bài học đường đời đầu tiên.
4. Nhận xét tính cách nhân vật
Đây là dạng câu hỏi học sinh lớp 6 rất dễ gặp.
Khi nhận xét tính cách nhân vật, không nên chỉ kết luận nhân vật “tốt bụng”, “dũng cảm”, “ích kỉ”…
Cần dựa vào chi tiết trong văn bản để làm rõ nhận xét.
Công thức nhận xét tính cách nhân vật
Bước 1. Xác định nhân vật
Đề bài yêu cầu nhận xét tính cách của nhân vật nào?
Bước 2. Tìm dẫn chứng
Nhân vật có:
- Lời nói như thế nào?
- Hành động ra sao?
- Suy nghĩ gì?
- Thái độ và cách ứng xử như thế nào?
Bước 3. Rút ra nét tính cách
Những biểu hiện ấy cho thấy nhân vật là người như thế nào?
Bước 4. Nhận xét, đánh giá
Đó là nét tính cách tích cực hay hạn chế?
Nhân vật có sự thay đổi trong tính cách, nhận thức hay không?
GHI NHỚ
TÌM BIỂU HIỆN → RÚT RA TÍNH CÁCH → NHẬN XÉT, ĐÁNH GIÁ
Ví dụ
Nhận xét tính cách nhân vật Dế Mèn trong văn bản “Bài học đường đời đầu tiên” (Tô Hoài).
Qua lời nói, hành động và cách ứng xử, có thể thấy Dế Mèn ban đầu là một chàng dế kiêu căng, hống hách, ích kỉ và thiếu suy nghĩ.
Dế Mèn thường xuyên “cà khịa với tất cả mọi bà con trong xóm”, tự cho mình là giỏi và sắp “đứng đầu thiên hạ”.
Khi Dế Choắt nhờ giúp đỡ, Dế Mèn lại khinh khỉnh từ chối: “Đào tổ nông thì cho chết!”, cho thấy sự ích kỉ, thiếu lòng cảm thông.
Đặc biệt, hành động trêu chị Cốc rồi “chui tọt ngay vào hang” đã bộc lộ tính cách xốc nổi, ngông cuồng của nhân vật.
Tuy nhiên, trước cái chết của Dế Choắt, Dế Mèn đã đau xót thừa nhận: “Tôi hối lắm. Tôi hối hận lắm!”.
Điều đó cho thấy Dế Mèn đã biết ăn năn, nhận ra lỗi lầm và bước đầu trưởng thành trong nhận thức.
5. Rút ra bài học từ câu chuyện
Sau khi tìm hiểu nội dung và nhân vật, học sinh có thể được yêu cầu rút ra bài học từ câu chuyện.
Các bước làm bài
Bước 1. Xác định nội dung câu chuyện
Câu chuyện kể về sự việc gì?
Qua đó, tác giả muốn gửi gắm thông điệp gì?
Bước 2. Rút ra bài học
Từ câu chuyện, em nhận ra cần có nhận thức, thái độ hoặc hành động như thế nào trong cuộc sống?
Bước 3. Lí giải bài học
Vì sao bài học ấy quan trọng và có ý nghĩa đối với mỗi người?
Bước 4. Liên hệ bản thân
Em cần làm gì để thực hiện bài học ấy trong cuộc sống?
GHI NHỚ
NÊU BÀI HỌC → LÍ GIẢI Ý NGHĨA → LIÊN HỆ BẢN THÂN
Ví dụ
Từ văn bản “Bài học đường đời đầu tiên” của Tô Hoài, em rút ra bài học gì cho bản thân?
Từ văn bản “Bài học đường đời đầu tiên” của Tô Hoài, bài học ý nghĩa nhất em rút ra là mỗi người cần sống khiêm tốn, biết suy nghĩ trước khi hành động và có trách nhiệm với việc mình làm.
Bởi lẽ, sự kiêu căng, xốc nổi có thể khiến chúng ta gây ra những hậu quả đáng tiếc cho bản thân và người khác.
Ngược lại, sống khiêm tốn và biết cân nhắc trước mỗi hành động sẽ giúp con người tránh được những sai lầm, xây dựng các mối quan hệ tốt đẹp.
Vì vậy, em cần biết lắng nghe, tôn trọng mọi người, suy nghĩ thấu đáo trước khi hành động và dũng cảm nhận lỗi khi mắc sai lầm.
Lưu ý khi ôn tập truyện đồng thoại lớp 6
Phạm vi giữa kỳ I cần căn cứ vào những nội dung học sinh đã được học theo tiến độ thực tế của từng trường.
Tài liệu ôn tập cũng xác định các nội dung lớp 6 trọng tâm gồm:
- Truyện đồng thoại, truyện kể.
- Nhân vật.
- Sự việc.
- Ngôi kể.
- Lời người kể chuyện.
- Nhận xét tính cách nhân vật qua lời nói, hành động.
- Nêu bài học rút ra từ câu chuyện.
Với công thức đọc hiểu truyện đồng thoại, học sinh cần tập trung vào những yếu tố quan trọng của văn bản: ngôi kể, nhân vật, sự việc, tính cách nhân vật và bài học.
Đây cũng là những nội dung học sinh cần luyện tập thường xuyên để từng bước hình thành kỹ năng đọc hiểu và làm bài Ngữ văn lớp 6.
Khóa học ngữ văn
