Học văn Cô Diệu Thu giới thiệu bài viết phân tích đoạn trích “Ngôi nhà trên cây” của Kuroyanagi Tetsuko, một câu chuyện nhỏ mà ấm áp về tình bạn, lòng yêu thương và sự sẻ chia giữa những tâm hồn trẻ thơ. Từ hành trình Tốt-tô-chan giúp Ya-sư-a-ki-chan thực hiện ước mong được trèo lên cây, tác phẩm mở ra một thế giới trong trẻo, nơi sự chân thành có thể xóa đi những khoảng cách và một bàn tay chìa ra đúng lúc có thể trở thành điểm tựa quý giá cho người khác. Qua những chi tiết giản dị mà giàu sức lay động, “Ngôi nhà trên cây” nhắc mỗi chúng ta biết trân trọng tình bạn, biết yêu thương và nâng đỡ nhau bằng tất cả sự dịu dàng của trái tim.
Khi bạn nam đó quay về chỗ ngồi, ánh mắt bạn bắt gặp ánh mắt Tốt-tô-chan, cô bé vẫn còn đang chống cằm nhìn. Bạn nhìn Tốt-tô-chan và mỉm cười đáp lại. Khi bạn ngồi vào ghế, bạn ngồi được vào ghế cũng lâu hơn các bạn khác, Tốt-tô-chan quay hẳn người xuống, hỏi:
– Sao cậu lại đi như thế?
Bạn nam nhẹ nhàng trả lời Tốt-tô-chan bằng giọng hiền lành. Tuy vậy giọng bạn nghe rất lanh lợi:
– Mình bị bại liệt.
– Bại liệt?
Tốt-tô-chan hỏi lại vì chưa nghe thấy từ đó bao giờ. Bạn nam lại hạ thấp giọng hơn:
– Đúng rồi, bại liệt. Không chỉ có chân đâu. Cả tay nữa…
Nói xong, bạn ấy chìa tay ra, bàn tay với những ngón dài co quắp như dính cả vào nhau. Tốt-tô-chan nhìn bàn tay trái đó của bạn, lo lắng hỏi:
– Không chữa được à?
Bạn nam không nói gì. Tốt-tô-chan thấy buồn vì nghĩ mình đã hỏi điều không phải. Nhưng ngay lập tức, bạn ấy đã cất giọng hồ hởi:
– Mình tên là Ya-ma-mô-tô Ya-sư-a-ki. Còn cậu?
Tốt-tô-chan rất vui khi nghe thấy giọng nói khoẻ khoắn đó, liền nói thật to:
– Tốt-tô-chan!
Tình bạn của Ya-ma-mô-tô Ya-sư-a-ki và Tốt-tô-chan đã bắt đầu như thế đó.
[…] Ngày tiếp theo của ngày tiếp theo của buổi “dã ngoại” ở hội trường là ngày Tốt-tô-chan có một cuộc phiêu lưu mạo hiểm. Đó là cuộc hẹn với Ya-sư-a-ki-chan nữa. Hẹn gì mà ghê vậy? À, chả là Tốt-tô-chan hẹn Ya-sư-a-ki-chan đến thăm cây của mình ấy mà. Gọi là cây của Tốt-tô-chan nhưng thật ra đó là một cái cây ở trường Tô-mô-e, mỗi học sinh trường Tô-mô-e được chọn riêng cho mình một cái cây để leo trèo. Cây của Tốt-tô-chan mọc ở góc sân trường, cạnh hàng rào, quay ra con đường nhỏ dẫn đến Cư-hôn-bứt-sư (Kuhonbutsu). Cây đó khá to, lúc trèo tuy hơi trơn nhưng nếu trèo được lên rồi thì chỗ cách mặt đất khoảng hai mét sẽ có một cái chạc đôi, cái chạc này lại hơi trũng xuống trông giống như cái võng. Vào giờ ra chơi hoặc sau khi tan học, Tốt-tô-chan thường leo lên đó, ngồi ngắm nhìn cảnh vật ở xa, ngắm bầu trời hoặc mọi người qua lại. […]
Tuy nhiên, Ya-sư-a-ki-chan bị liệt nên chưa bao giờ trèo cây cũng như không có cây riêng. Tốt-tô-chan quyết định sẽ mời Ya-sư-a-ki-chan lên cây của mình nên đã hẹn với Ya-sư-a-ki-chan hôm nay. Tốt-tô-chan phải giữ bí mật vì sợ thế nào mọi người cũng phản đối.
[…] Khi Tốt-tô-chan đến trường với tấm vé tháng xe điện vẫn còn lúc lắc trên cổ thì đã thấy Ya-sư-a-ki-chan đứng cạnh luồng hoa trong sân trường không có bóng người. Ya-sư-a-ki-chan chỉ hơn Tốt-tô-chan có một tuổi thôi nhưng lúc nào cũng nói năng như thể lớn hơn nhiều lắm.
Trông thấy Tốt-tô-chan, Ya-sư-a-ki-chan kéo lê đôi chân, tay vươn ra đằng trước, chạy lại phía Tốt-tô-chan. Nghĩ đây là một cuộc phiêu lưu hoàn toàn bí mật, Tốt-tô-chan càng thấy phấn chấn hơn, cứ nhìn mặt Ya-sư-a-ki-chan rồi cười “hi hi”. Ya-sư-a-ki-chan cũng cười theo. Sau đó, Tốt-tô-chan dẫn Ya-sư-a-ki-chan lại cái cây của mình. Như đã tính toán từ tối hôm trước, Tốt-tô-chan chạy đến kho đồ của bác quản trường, khệ nệ kéo ra một cái thang, dựng vào chỗ chạc đôi, nhanh chóng leo lên, giữ chặt đầu thang ở bên trên và nói vọng xuống:
– Được rồi đấy, cậu leo lên đi!
Nhưng cả chân và tay Ya-sư-a-ki-chan đều rất yếu, không tài nào trèo lên được, dù chỉ là bậc đầu tiên. Thấy thế, Tốt-tô-chan lại thoăn thoắt leo xuống, lần này, Tốt-tô-chan đứng bên dưới, đỡ mông của Ya-sư-a-ki-chan và đẩy lên. Nhưng Tốt-tô-chan vừa nhỏ vừa gầy nên chỉ đỡ mông của Ya-sư-a-ki-chan thôi cũng hết sức rồi, chẳng còn sức đâu mà giữ cái thang đang đung đưa đung đưa nữa. Ya-sư-a-ki-chan bỏ chân ra khỏi bậc thang, im lặng, đứng cạnh cái thang, mắt nhìn xuống dưới. Lần đầu tiên Tốt-tô-chan cảm thấy việc này khó hơn mình tưởng. Làm thế nào bây giờ…
Nhưng dù thế nào thì Tốt-tô-chan cũng muốn Ya-sư-a-ki-chan trèo lên cây của mình vì Ya-sư-a-ki-chan đang rất háo hức. Tốt-tô-chan đi một vòng rồi dừng lại trước mặt Ya-sư-a-ki-chan, lúc này đang trông có vẻ buồn buồn. Tốt-tô-chan phồng má ra làm trò và dõng dạc tuyên bố:
– Cậu đợi nhé! Tớ vừa nghĩ ra cái này hay cực!
Sau đó, Tốt-tô-chan lại chạy đến kho đồ, lôi hết cái này tới cái khác ra để xem đây có phải là cái hay cực không. Cuối cùng, Tốt-tô-chan phát hiện ra một cái thang gấp.
– Cái này thì không sợ rung nên chẳng cần phải giữ.
Tốt-tô-chan kéo cái thang ra chỗ cái cây. Tốt-tô-chan không ngờ là mình lại khoẻ đến thế. Lúc dựng cái thang lên thì nó cũng vừa gần đến chỗ chạc đôi. Tốt-tô-chan bảo Ya-sư-a-ki-chan, giọng như chị nói với em trai:
– Được chưa? Đừng sợ! Nó không rung nữa đâu.
Ya-sư-a-ki-chan nhìn cái thang với ánh mắt e dè rồi quay sang nhìn Tốt-tô-chan đang đầm đìa mồ hôi. Ya-sư-a-ki-chan cũng đầm đìa mồ hôi. Ya-sư-a-ki-chan ngước nhìn lên cái cây, sau đó, đặt bàn chân lên bậc thang đầu tiên với vẻ rất quyết tâm.
Cả Tốt-tô-chan và Ya-sư-a-ki-chan đều không rõ phải mất bao lâu để Ya-sư-a-ki-chan leo lên được bậc trên cùng. Dưới cái nắng hè gay gắt, cả hai chẳng nghĩ ngợi gì hết. Giờ chỉ cần Ya-sư-a-ki-chan leo được lên trên thôi. Tốt-tô-chan đứng bên dưới, tay nâng chân Ya-sư-a-ki-chan, còn đầu thì đỡ mông của Ya-sư-a-ki-chan. Ya-sư-a-ki-chan cũng hết sức cố gắng, cuối cùng cũng đã leo được lên bậc trên cùng.
– Hoan hô!
Nhưng giờ mới gọi là giây phút tuyệt vọng. Lúc này, Tốt-tô-chan đã leo lên chỗ chạc đôi. Ya-sư-a-ki-chan ở bậc trên cùng của cái thang, nhưng Tốt-tô-chan có kéo thế nào cũng không thể đưa Ya-sư-a-ki-chan từ trên cái thang sang bên cái cây được. Ya-sư-a-ki-chan vẫn bám vào cái thang, đưa mắt nhìn Tốt-tô-chan. Đột nhiên, Tốt-tô-chan muốn òa lên khóc.
Không thể thế này được. Mình mời Ya-sư-a-ki-chan lên cây của mình để chỉ cho Ya-sư-a-ki-chan xem rất nhiều thứ cơ mà…
Nhưng Tốt-tô-chan không khóc. Tốt-tô-chan mà khóc thì thế nào Ya-sư-a-ki-chan cũng sẽ khóc theo.
Tốt-tô-chan cầm bàn tay có các ngón đang dính chặt vào nhau vì bại liệt của Ya-sư-a-ki-chan. Bàn tay có các ngón tay to và dài hơn nhiều ngón tay của Tốt-tô-chan. Tốt-tô-chan cứ nắm bàn tay đó một lúc lâu, rồi nói:
– Cậu hãy nằm xuống đi, giống như lúc ngủ ấy. Mình sẽ thử kéo sang.
Chắc chắn người lớn sẽ hét toáng lên khi trông thấy cảnh tượng lúc này: Ya-sư-a-ki-chan nằm sấp trên cái thang còn Tốt-tô-chan đứng trên chạc đôi, với tay sang. Hai bạn đã ở trong một tư thế nguy hiểm như thế đó.
[…] Bàn tay nhỏ bé của Tốt-tô-chan nắm chặt bàn tay của Ya-sư-a-ki-chan, cố gắng kéo bạn sang bên cái cây với tất cả sức lực của mình.
Thi thoảng, những đám mây lớn kéo tới che cho hai bạn khỏi cái nắng đang thiêu đốt.
Cuối cùng, hai bạn cũng có thể ngồi đối diện nhau trên cùng một cái cây. Tốt-tô-chan đưa tay vuốt mái tóc rẽ ngôi, cúi chào Ya-sư-a-ki-chan:
– Chào mừng cậu đến nhà tớ!
Ya-sư-a-ki-chan dựa vào thân cây, cười e thẹn:
– Xin phép cậu.
Đây là lần đầu tiên Ya-sư-a-ki-chan được nhìn thấy những cảnh vật như thế trong đời. Ya-sư-a-ki-chan sung sướng nói:
– Trèo lên cây là thế này hả, giờ tớ mới biết.
Sau đó hai bạn ngồi trên cây và nói rất nhiều chuyện.
(Cư-rô-ya-na-gi Tê-sư-cô, Tốt-tô-chan bên cửa sổ, Trương Thuỳ Lan dịch, NXB Hội Nhà văn, Hà Nội, 2017, tr. 45 – 47, 96 – 102)
PHÂN TÍCH:
Có những cánh cửa không mở bằng chìa khóa mà bằng lòng trắc ẩn. Có những khoảng cách không được rút ngắn bởi đôi chân khỏe mạnh mà bởi một bàn tay biết nắm lấy bàn tay khác. Văn học, trong những khoảnh khắc đẹp nhất của mình, không tạo nên những điều kỳ vĩ, mà chỉ lặng lẽ giữ lại những rung động rất người để nhắc chúng ta rằng: điều quý giá nhất trên đời không phải là được đứng ở nơi cao nhất, mà là có ai đó sẵn sàng đưa mình cùng bước lên. Đoạn trích “Ngôi nhà trên cây” là một trong những trang viết như thế. Qua câu chuyện giản dị về cuộc phiêu lưu của Tốt-tô-chan và Ya-sư-a-ki-chan, tác giả đã khắc họa vẻ đẹp trong sáng của tình bạn, lòng nhân ái và sự tôn trọng dành cho những con người không may mắn, để từ đó gieo vào lòng người đọc một niềm tin dịu dàng về sức mạnh của yêu thương.
Kuroyanagi Tetsuko là nhà văn, diễn viên, người dẫn chương trình nổi tiếng của Nhật Bản, đồng thời là Đại sứ thiện chí của UNICEF. Các sáng tác của bà luôn được viết bằng giọng văn hồn hậu, trong trẻo, thấm đẫm tình yêu trẻ thơ và niềm tin vào những giá trị nhân văn. Totto-chan: Cô bé bên cửa sổ là tác phẩm nổi tiếng nhất của bà, được viết dựa trên chính tuổi thơ của tác giả tại ngôi trường Tô-mô-e đặc biệt. Đoạn trích “Ngôi nhà trên cây” kể về hành trình Tốt-tô-chan tìm mọi cách giúp người bạn bị bại liệt Ya-sư-a-ki-chan lần đầu tiên được trèo lên cây. Qua câu chuyện giản dị mà lay động ấy, tác giả đã khắc họa vẻ đẹp trong sáng của tình bạn, lòng nhân ái và sự trân trọng dành cho những con người kém may mắn, để từ đó gửi gắm thông điệp sâu sắc về sức mạnh của yêu thương và sẻ chia.
Trước hết, đoạn trích đã mở ra một cuộc gặp gỡ rất tự nhiên nhưng đầy ý nghĩa giữa Tốt-tô-chan và Ya-sư-a-ki-chan. Khi cả lớp đều bận rộn học tập, ánh mắt tò mò của cô bé dõi theo từng bước đi khó nhọc của cậu bạn phía sau. Đó không phải ánh nhìn của sự chế giễu mà là sự ngạc nhiên hồn nhiên của một đứa trẻ chưa từng biết đến khái niệm “bại liệt”. Chính vì còn quá nhỏ, Tốt-tô-chan đã vô tư hỏi: “Sao cậu lại đi như thế?”, rồi tiếp tục hỏi: “Không chữa được à?”. Những câu hỏi ấy thoạt nghe có vẻ vụng về, nhưng lại hoàn toàn xuất phát từ sự chân thành, không hề có định kiến hay khoảng cách. Cũng bởi thế, Ya-sư-a-ki-chan không hề giận. Cậu mỉm cười, bình thản giới thiệu tên mình và mở đầu một tình bạn đẹp. Chỉ bằng vài dòng đối thoại ngắn gọn, tác giả đã cho thấy trẻ em vốn không phân biệt người khỏe mạnh hay khuyết tật; các em chỉ nhìn thấy trước hết một người bạn.
Điều đáng quý ở Tốt-tô-chan còn nằm ở việc cô bé không dừng lại ở sự cảm thông. Khi biết Ya-sư-a-ki-chan chưa từng được trèo cây vì đôi chân tật nguyền, cô bé lập tức nảy ra một ý nghĩ thật ngây thơ mà cũng thật đẹp: mời bạn lên “ngôi nhà trên cây” của mình. Đối với người khác, đó chỉ là một cái cây trong sân trường. Nhưng đối với Tốt-tô-chan, đó là “thế giới riêng”, là nơi chứa đựng biết bao niềm vui tuổi thơ. Việc cô bé muốn chia sẻ nơi đặc biệt ấy cho Ya-sư-a-ki-chan chứng tỏ em đã coi bạn là một người vô cùng quan trọng. Trong suy nghĩ hồn nhiên của trẻ thơ, tình bạn không được thể hiện bằng những lời nói hoa mỹ mà bằng việc muốn trao cho nhau điều mình yêu quý nhất.
Cao trào của đoạn trích nằm ở hành trình đưa Ya-sư-a-ki-chan lên cây – một hành trình tưởng như rất bình thường nhưng lại chứa đựng biết bao gian nan. Khi chiếc thang đầu tiên rung lắc khiến Ya-sư-a-ki-chan không thể leo lên, Tốt-tô-chan không bỏ cuộc. Cô bé chạy đi chạy lại, lục tìm từng dụng cụ trong kho, cuối cùng phát hiện ra chiếc thang gấp. Chi tiết ấy cho thấy sự kiên trì đáng kinh ngạc của một đứa trẻ. Em không biết thế nào là “không thể”, chỉ biết tiếp tục nghĩ cách. Từng hành động: “khệ nệ kéo ra một cái thang”, “thoăn thoắt leo xuống”, “đầm đìa mồ hôi”, “tay nâng chân, đầu đỡ mông của Ya-sư-a-ki-chan”… được kể rất cụ thể, khiến người đọc cảm nhận rõ sự cố gắng không biết mệt mỏi của cô bé nhỏ người nhưng có một trái tim vô cùng lớn.
Đặc biệt cảm động là khoảnh khắc hai bạn cùng đối diện với thất bại. Ya-sư-a-ki-chan đã leo được lên bậc cao nhất của chiếc thang nhưng vẫn không thể sang được chạc cây. Trước mắt Tốt-tô-chan lúc ấy là một khoảng cách rất nhỏ về không gian nhưng dường như vô cùng lớn về sức lực. “Đột nhiên, Tốt-tô-chan muốn òa lên khóc.” Chỉ một câu văn ngắn mà chứa đựng biết bao cảm xúc. Đó không phải giọt nước mắt vì mệt mỏi, mà vì em thương bạn, thương cho khát khao giản dị của bạn tưởng chừng sắp không thể thành hiện thực. Thế nhưng cô bé đã tự kìm nén. “Tốt-tô-chan không khóc. Tốt-tô-chan mà khóc thì thế nào Ya-sư-a-ki-chan cũng sẽ khóc theo.” Sự trưởng thành trong suy nghĩ của cô bé khiến người đọc không khỏi xúc động. Em hiểu rằng lúc này điều bạn cần không phải là nước mắt, mà là niềm tin.
Hình ảnh đẹp nhất của đoạn trích có lẽ là bàn tay nhỏ bé của Tốt-tô-chan nắm chặt lấy bàn tay co quắp của Ya-sư-a-ki-chan. Một bàn tay khỏe mạnh nhưng bé nhỏ, một bàn tay yếu ớt vì bệnh tật – hai bàn tay khác biệt ấy lại tạo nên cây cầu nối giữa yêu thương và nghị lực. Tác giả không hề miêu tả những lời động viên dài dòng. Chỉ một cái nắm tay, một sự cố gắng kéo bạn sang bằng tất cả sức lực cũng đủ khiến người đọc cảm nhận được tình thương sâu sắc. Thiên nhiên dường như cũng đồng cảm với hai đứa trẻ: “Thi thoảng, những đám mây lớn kéo tới che cho hai bạn khỏi cái nắng đang thiêu đốt.” Hình ảnh ấy vừa chân thực vừa giàu chất thơ, như thể cả đất trời cũng lặng lẽ tiếp sức cho lòng tốt.
Và rồi, sau tất cả những nỗ lực ấy, Ya-sư-a-ki-chan cuối cùng cũng được ngồi trên chạc cây. Câu nói của Tốt-tô-chan: “Chào mừng cậu đến nhà tớ!” nghe thật hồn nhiên mà khiến người đọc nghẹn ngào. “Ngôi nhà” ấy đâu chỉ là chạc cây nhỏ giữa sân trường. Đó còn là mái nhà của tình bạn, của sự sẻ chia và bình đẳng. Lời đáp của Ya-sư-a-ki-chan: “Xin phép cậu.” vừa lễ phép vừa e thẹn, cho thấy niềm hạnh phúc xen lẫn xúc động của cậu bé. Khi Ya-sư-a-ki-chan thốt lên: “Trèo lên cây là thế này hả, giờ tớ mới biết.”, người đọc bỗng nhận ra có những điều rất bình thường với người này lại là một ước mơ cả đời của người khác. Chính vì thế, niềm vui của Ya-sư-a-ki-chan không chỉ là niềm vui được ngồi trên cây, mà còn là niềm vui lần đầu tiên được cảm nhận mình không bị giới hạn bởi bệnh tật.
Thành công của đoạn trích còn đến từ nghệ thuật kể chuyện tinh tế của Kuroyanagi Tetsuko. Tác giả lựa chọn ngôi kể thứ ba nhưng luôn bám sát tâm lí nhân vật, khiến từng cảm xúc của Tốt-tô-chan hiện lên vô cùng tự nhiên. Ngôn ngữ đối thoại ngắn gọn, đúng với trẻ thơ, vừa hồn nhiên vừa giàu sức gợi. Những chi tiết nhỏ như chiếc thang, bàn tay nắm chặt, giọt mồ hôi, đám mây che nắng… đều mang ý nghĩa biểu tượng, góp phần làm nổi bật vẻ đẹp của tình bạn và lòng nhân ái. Đặc biệt, tác giả không tô hồng hiện thực hay biến Ya-sư-a-ki-chan thành đối tượng để thương hại. Cậu hiện lên là một đứa trẻ thông minh, điềm đạm, giàu nghị lực và luôn giữ nụ cười hiền hậu. Chính cách nhìn đầy tôn trọng ấy đã khiến câu chuyện trở nên nhân văn hơn.
Đoạn trích không chỉ kể về một lần trèo cây, mà còn kể về hành trình con người nâng đỡ con người. Cái cây trong sân trường rồi sẽ lớn lên, tuổi thơ của Tốt-tô-chan và Ya-sư-a-ki-chan rồi cũng sẽ đi qua, nhưng hình ảnh một cô bé kiên trì kéo người bạn khuyết tật lên “ngôi nhà trên cây” sẽ còn ở lại rất lâu trong lòng người đọc. Bởi sau tất cả, điều làm nên vẻ đẹp của cuộc sống không phải là chúng ta đi được bao xa, mà là trên hành trình ấy, ta đã từng nắm tay bao nhiêu người để cùng nhau bước tới. Đó cũng chính là thông điệp nhân văn sâu sắc mà đoạn trích gửi gắm: yêu thương chân thành có thể xóa nhòa mọi khoảng cách, và một trái tim biết sẻ chia luôn có sức mạnh nâng con người vượt lên những giới hạn của số phận.
Khóa học ngữ văn
