PHÂN TÍCH TÁC PHẨM “CON CHIM QUÊN TIẾNG HÓT” CỦA NGUYỄN QUANG SÁNG – MỘT TIẾNG NÓI LẶP LẠI, MỘT SỐ PHẬN TAN VỠ

ĐOẠN VĂN:

Bà nội tôi là kho chuyện đời xưa, mỗi đêm một chuyện cho đàn cháu nội, cháu ngoại, lũ nhỏ vây quanh bà trên bộ ván ngựa gỗ giữa nhà trong ánh sáng tù mù của ngọn đèn dầu.

Chuyện này không phải là chuyện đời xưa. Chuyện của nhà mình nhưng lúc đó bà còn trẻ, tụi con chưa có, vậy cũng là chuyện đời xưa phải không? Đêm ấy, bà kể:
– Ông tôi có nuôi một con nhồng. Con nhồng đẹp lạ lắm. Nó như một cô công chúa khoác chiếc áo choàng đen, ấy là bộ lông mượt mà của nó, từ mí mắt kéo đến cổ nó là một đường vàng hình lưỡi câu. Viền quanh cổ là một đường mầu trắng, như công chúa quấn qua cổ chiếc khăn bằng lông cừu, mỏ vàng và đôi chân cũng vàng. Ông tôi vốn là một thợ mộc, cho nên cái lồng của nó như một cái lâu đài. Con nhồng lúc nào cũng vui tươi, nhảy nhót trong chiếc lồng lộng lẫy treo trước hiên nhà. Vừa đẹp, lại vừa biết nói, nó là niềm vui của cả xóm, không chỉ cho trẻ con mà cho cả người lớn. Thấy có người thoáng qua, nó cất tiếng: “Chào khách”. Khi người dừng lại trước mặt nó, nó hỏi: “Khỏe không”. Ai hỏi gì thì nó dạ. Nó bắt chước giọng ông, nó gọi bà: “Em ơi, em”. Nó bắt chước giọng bà, nó gọi ông: “Anh ơi, anh”. Trong nhà đang nói chuyện, bỗng chợt nghe tiếng cười, nó cười: “Khậc khậc” y như giọng cười của ông. Thỉnh thoảng nó lại cất tiếng: “Thôi, thôi thôi” nghe như lời can gián thiết tha của một cô gái.

– Khách ! – Ngồi trong nhà nghe nó nói, biết là có khách sắp vào nhà.
Người lớn hay trẻ nhỏ hàng xóm, mỗi lần đến chơi với nó cũng cho nó một trái ớt. Thò mỏ gắp trái ớt, nó mừng nó nhảy.

Trong nhà ai cũng dạy nó tiếng nói lịch sự, lễ phép. Nhưng hình như bấy nhiêu tiếng đó, nghe hoài cũng nhàm, bớt vui. Chẳng biết đứa nhỏ nào cắc cớ dạy thêm cho nó vài tiếng chửi cục cằn: “Đồ đểu, cút, cút đi”.

Ngày đầu, nghe những tiếng lạ lùng đó, bọn nhỏ vỗ tay và nó được nhiều ớt hơn mọi ngày.

Nhỏ vui đã đành, người lớn cũng vui… nghe nó chưởi “đồ đểu” người nghe không nghĩ là mình đểu nên chẳng ai giận, nghe nó bảo “cút, cút” người ta không cút mà cười và lại thưởng cho nó ớt ngon hơn, nhiều hơn. Nó nói riết thành quen không ai để ý nó quên tiếng hót từ lúc nào.

Bỗng một hôm có một chiếc xe hơi đậu lại trước nhà. Quan huyện từ trong xe bước ra. Một người to lớn bệ vệ trong bộ đồ tây trắng, cà vạt đỏ, giày đen. Quan huyện đến để đặt ông đóng nhái bộ salon thời Louis. Đã là quan thì phải oai quyền, trước mặt ai, không chào không hỏi.

Quan huyện vào tới cửa thì con nhồng cất tiếng:
– Đồ đểu!
Quan huyện giật mình:
– Đồ đểu! Đồ đểu!

Thấy quan huyện không thưởng cho nó trái ớt, nó lại cất tiếng:
– Đồ đểu! Đồ đểu!
Quan huyện trợn tròn hai con mắt. Ông tôi thấy vậy sợ điếng, vội cúi rạp mình rước quan vào. Ông liếc nhìn bà. Hiểu ý ông, bà rối rít mời quan ngồi, rót nước mời quan uống.

Đang chào đang hỏi khách, bà bỗng nghe bên ngoài có tiếng đánh “bốp” một cái. Bà bước ra, bà thấy con chim bị ông đập vào cây cột, nát đầu. Trên thân cột còn một đốm máu bê bết, còn con nhồng thì nằm dưới đất như một miếng giẻ rách đen. Chẳng biết ông sợ hay ông giận, bà chỉ nghe ông lẩm bẩm:
– Không! Nó bảo “cút đi” thì nhà này chỉ có chết.

Thương con nhồng, bà tôi quỳ xuống trước cái xác của nó. Chẳng biết lúc ấy bà tôi đau đớn thế nào, bây giờ trong ánh đèn dầu, tôi thấy hai giọt nước mắt của bà.
Con chim chết, hết chuyện, bọn tôi có đứa thò chân xuống đất, bà đưa tay kéo lại. Và sau câu chuyện bao giờ bà cũng rút lời răn dạy:
– Cho nên, biết thì nói, không biết thì đừng nói theo lời người khác, chết oan đó, các con!

(Nguyễn Quang Sáng, NXB Văn học)

PHÂN TÍCH:
 Có những lời nói tưởng chừng rất nhỏ, nhưng lại có thể quyết định số phận của một sinh mệnh. Có những câu chuyện tưởng như chỉ để kể cho trẻ con nghe, nhưng khi lớn lên ta mới hiểu trong đó ẩn chứa cả một bài học sâu xa về cách con người sử dụng lời nói của mình. Văn học nhiều khi không cần đến những biến cố lớn lao; chỉ một chi tiết giản dị cũng đủ khiến người đọc suy nghĩ thật lâu. Truyện ngắn “Con chim quên tiếng hót” của Nguyễn Quang Sáng là một câu chuyện như thế. Bằng một câu chuyện gia đình tưởng như nhỏ bé, tác giả đã gợi lên nỗi xót xa về sự bắt chước vô thức, về sức mạnh của lời nói và về những bi kịch có thể xảy ra khi con người không ý thức được điều mình nói ra.

 Nguyễn Quang Sáng là một trong những cây bút tiêu biểu của văn học Việt Nam hiện đại, nổi bật với lối viết giản dị, giàu chất đời và luôn hướng đến vẻ đẹp của con người trong cuộc sống thường ngày. Văn của ông không cầu kỳ, phô trương mà thường chọn những câu chuyện rất gần gũi để gửi gắm những suy ngẫm sâu sắc về cuộc đời. Truyện ngắn “Con chim quên tiếng hót” là một sáng tác tiêu biểu cho phong cách ấy. Qua câu chuyện về một con chim nhồng biết nói và cái chết đầy oan uổng của nó, tác giả đã đặt ra một vấn đề tưởng như rất nhỏ nhưng lại vô cùng quan trọng: trách nhiệm của con người đối với lời nói của mình.

 Ngay từ những dòng mở đầu, câu chuyện đã được đặt trong không gian quen thuộc của một gia đình nông thôn xưa. Hình ảnh bà nội ngồi kể chuyện cho đàn cháu dưới ánh đèn dầu gợi lên cảm giác ấm áp, thân thương. Bà được gọi là “kho chuyện đời xưa”, người lưu giữ những ký ức của cả gia đình. Cách kể chuyện này khiến câu chuyện mang màu sắc vừa gần gũi vừa giàu ý nghĩa truyền dạy. Điều thú vị là câu chuyện bà kể lại không phải là chuyện cổ tích xa xưa, mà là chuyện của chính gia đình mình khi bà còn trẻ. Chính cách dẫn chuyện giản dị ấy đã khiến người đọc dễ dàng bước vào câu chuyện, như đang cùng lũ trẻ ngồi nghe bà kể lại một ký ức cũ.

 Trung tâm của câu chuyện là hình ảnh con chim nhồng – một sinh vật nhỏ bé nhưng mang lại niềm vui cho cả gia đình và cả xóm. Con chim được miêu tả với vẻ đẹp đặc biệt: bộ lông đen mượt như chiếc áo choàng của công chúa, viền cổ trắng như một chiếc khăn lông, mỏ và chân vàng óng. Không chỉ đẹp, nó còn rất lanh lợi và thông minh. Nó biết chào khách, hỏi thăm sức khỏe, bắt chước giọng nói của ông bà và thậm chí còn biết cười. Con chim như trở thành một thành viên đáng yêu trong gia đình. Mỗi khi có khách đến, nó cất tiếng “Chào khách”, “Khỏe không”, khiến mọi người đều bật cười thích thú. Những chi tiết ấy tạo nên một bầu không khí đời sống đầy vui tươi, cho thấy con chim nhồng không chỉ là một con vật nuôi mà còn là niềm vui giản dị của cả một mái nhà.

 Thế nhưng, chính từ niềm vui vô tư ấy lại bắt đầu một sự thay đổi đáng buồn. Một vài đứa trẻ nghịch ngợm đã dạy con chim nói những câu chửi thô tục như “Đồ đểu”, “Cút đi”. Ban đầu, những lời nói ấy chỉ mang tính đùa vui. Trẻ con nghe thì vỗ tay cười, người lớn cũng bật cười thích thú. Con chim càng nói nhiều thì càng được thưởng nhiều trái ớt hơn. Từ đó, những lời nói thô lỗ dần trở thành “tiết mục vui” mỗi khi có người đến chơi. Nhưng trong sự vô tình ấy, một điều đáng buồn đã xảy ra: con chim đã quên mất tiếng hót của mình. Chi tiết này mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Con chim vốn sinh ra để hót, đó là tiếng nói tự nhiên của nó. Nhưng vì bắt chước con người, vì được khuyến khích nói những lời xấu xí, nó dần đánh mất bản chất ban đầu của mình. Hình ảnh con chim quên tiếng hót như một lời nhắc nhở rằng khi con người quen với những lời nói thiếu suy nghĩ, họ cũng có thể đánh mất tiếng nói chân thật của chính mình.

 Cao trào của câu chuyện xuất hiện khi quan huyện đến nhà đặt đóng bộ salon. Hình ảnh viên quan hiện lên với dáng vẻ quyền uy và bệ vệ: xe hơi, quần áo sang trọng, thái độ đầy uy quyền. Trong xã hội xưa, quyền lực của quan lại khiến mọi người đều phải dè chừng. Và chính trong khoảnh khắc ấy, con chim nhồng lại cất lên câu nói mà trước đây ai cũng cười: “Đồ đểu!”. Với con chim, đó chỉ là câu nói quen miệng được học từ con người. Nhưng trong hoàn cảnh ấy, câu nói lại trở thành một tai họa. Sợ hãi trước hậu quả có thể xảy ra, ông nội đã lập tức đập chết con chim. Cái chết của nó diễn ra nhanh chóng và đau đớn. Hình ảnh con chim nằm dưới đất “như một miếng giẻ rách đen” tạo nên cảm giác xót xa sâu sắc. Từ một sinh vật từng mang lại niềm vui cho mọi người, nó kết thúc cuộc đời trong sự tàn nhẫn và oan uổng.

 Chi tiết khiến người đọc xúc động nhất chính là phản ứng của bà nội. Khi nhìn thấy con chim bị đập chết, bà quỳ xuống trước cái xác nhỏ bé của nó. Dưới ánh đèn dầu, người cháu nhìn thấy hai giọt nước mắt của bà lặng lẽ rơi. Hai giọt nước mắt ấy không chỉ là nỗi thương xót cho một con vật, mà còn là nỗi đau của lương tri. Bà hiểu rằng con chim chết oan, bởi nó chỉ lặp lại những gì con người đã dạy cho nó. Chính sự vô tâm của con người đã đẩy nó vào cái chết. Khoảnh khắc ấy khiến câu chuyện trở nên lắng đọng và thấm thía hơn bao giờ hết.

 Sau khi kể xong câu chuyện, bà luôn rút ra một lời dạy cho đàn cháu: “Biết thì nói, không biết thì đừng nói theo lời người khác, chết oan đó, các con.” Câu nói giản dị ấy chính là thông điệp sâu sắc mà câu chuyện gửi gắm. Lời nói tưởng như rất nhỏ, nhưng nếu nói mà không hiểu, nói theo một cách vô thức, nó có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng. Qua hình ảnh con chim nhồng, tác giả đã nhắc nhở con người phải có trách nhiệm với lời nói của mình, phải suy nghĩ trước khi nói và không nên lặp lại những điều mình không thực sự hiểu.

 Với lối kể chuyện giản dị, gần gũi nhưng giàu ý nghĩa, truyện ngắn “Con chim quên tiếng hót” của Nguyễn Quang Sáng đã để lại trong lòng người đọc một dư âm sâu lắng. Câu chuyện về một con chim nhỏ bé nhưng lại gợi ra một bài học lớn về cách con người sử dụng lời nói và giữ gìn bản chất chân thật của mình. Đôi khi, bi kịch không bắt đầu từ những điều lớn lao, mà từ chính những lời nói vô tình. Và cũng như con chim trong câu chuyện, nếu không cẩn trọng, con người có thể đánh mất “tiếng hót” trong trẻo của chính mình.

#hocvanbangcongthuc #cogiaodieuthu #hocvancodieuthu #conchimquentienghot #nguyenquangsang #vanhoc #phantichvanhoc #nghiluanvanhoc #NLVH #phantichtruyen