“CỎ LAU” CỦA NGUYỄN MINH CHÂU – MỘT ĐỜI NGƯỜI LẶNG LẼ NHƯ HƯƠNG ĐẤT QUÊ
(1) Trời lại mưa rồi, quê tôi là vậy, hai mùa mưa nắng rõ ràng. Mùa nắng thì dù cho đốt núi cũng đừng mong có mưa, mùa mưa thì không cần lập đàn cầu thì cũng như trút nước. Lại nói đến làng tôi gọi là làng Lau, bởi vì cách làng không xa là một ngọn đồi nhỏ, trên đó không có cây cối gì cả mà chỉ toàn lau là lau. Nếu không phải trong sách sử nói Đinh Tiên Hoàng ở Hoa Lư thì biết đâu lại có người nhầm làng tôi là quê hương của ông mất.
Ngoài sân mưa vẫn trút xuống xối xả làm tắm ướt con đường đất thịt, mưa như một tấm vải trắng ngăn cách tầm mắt của mọi người. Tôi nghĩ rằng trời mưa thế này dân làng cũng chẳng đi ra ngoài đâu, ai lại dại dột ra ngoài khi thời tiết thế này. À, mà không, có một người vẫn ở ngoài đó, là thằng Cỏ – bạn tôi. Nó khi trước vốn được nhặt ở trên đồi cỏ Lau nên ông nội (nuôi) của nó đặt tên là Cỏ. Nó lớn lên cũng bình thường như bao đứa trẻ khác nhưng lại hay trầm mặc, ít nói. Đến khi ông nội nó mất thì nó càng sống khép kín hơn. Mười hai năm học nó chỉ có một mình tôi là bạn… à, còn một người nữa, người con gái nó yêu tha thiết.
Mưa rơi thưa lại rồi tạnh hẳn đi, nhưng bầu trời vẫn chỉ là một màu xám xịt, cuối con đường đất đỏ trước nhà tôi bỗng có một thân ảnh thê lương mà cô độc bước đi. Là thằng Cỏ, cả người nó ướt sũng, mái tóc hơi dài ướt nhẹp phủ xuống che đi một con mắt trái âm u. Nhìn nó trong khung cảnh này thật là lãng tử. Tôi chắc rằng nếu có ông họa sĩ nào ở đây chắc chắn sẽ lấy bút ra mà vẽ nó và mời nó về làm người mẫu mất. Nhìn nó rảo bước về nhà tôi gọi nó:
– Lát tao qua nhà mày đó, tắm rửa sạch sẽ, trải thảm đón anh mày. Nó ngẩng đầu lên nhìn tôi chợt nở ra nụ cười nhẹ đáp.
– Biết rồi, chổi nhà tao nhiều lắm, không sợ gãy hết đâu. Nói rồi nó lại lầm lũi bước về nhà. Tôi cũng quay vào nhà lấy đôi dép rồi chạy theo nó. Nhà của thằng Cỏ là căn nhà mà ông nội nó để lại, nhà gạch, nhưng đã cũ rồi, được xây từ thế kỷ trước. Ông nội nó khi trước vừa làm trưởng ấp cho quân Ngụy, vừa làm du kích, hai con trai của ông đều đi thoát li rồi hi sinh ở chiến trường K, vợ ông cũng mất sớm và ông sống một mình như thế cho đến khi nhặt được thằng Cỏ. Trong nhà mọi thứ đều rất đơn sơ, mọi thứ đều đã cũ, chỉ có những bằng khen, huy chương treo trên tường là lúc nào cũng sáng bóng.
– Sao mày cứ dầm mưa như thế, thế nào mày cũng chết sớm cho mà xem.
Nhìn đứa bạn ướt sũng cả người tôi hơi trách móc nó, nói vậy thôi chứ tôi biết vì sao nó dầm mưa, quả nhiên nó chỉ nhẹ nhàng nói.
– Mưa là lạnh, nhưng lòng tao ấm, mưa buồn nhưng có thể xoa dịu lòng tao, mày biết mà cứ hỏi tào lao.
(2) “Li…la…li…la…”.
Một ngày không mưa hiếm thấy tôi và nó liền dạo lên quả đồi lau, nó mang theo cây đàn guitar, ngồi trên đám cỏ, trên miệng còn ngậm một cọng cỏ lau non. Nó nói cỏ lau non thơm mùi sữa lắm. Thằng Cỏ là một nghệ sĩ, ít nhất trong mắt tôi nó là như vậy, nhưng nó chỉ đánh những bản nhạc hàn lâm buồn mà nghe ngai ngái sao đấy, nhiều khi nghe tôi còn muốn đấm vỡ mặt của nó. Ngứa tai nhưng không hiểu sao tôi lại thích nhìn nó đánh đàn, khi tiếng đàn cất lên có vẻ như lòng nó cũng nhẹ nhàng hơn.
Chơi xong một hai bài gì đấy thằng Cỏ nằm lăn ra, miệng ngậm cọng cỏ non, hai chân bắt chéo vào nhau, nó hít hà vài hơi nói.
– Sau này tao muốn làm giáo viên, về quê dạy học, tao thấy muốn thay đổi cuộc đời thì phải có tri thức, phải có hiểu biết mày ạ, làng mình còn thiếu tri thức nhiều quá, đa số tụi nhỏ đều nghỉ học đi làm ở cấp hai cả rồi. Sau này tao sẽ về đây, ngửi hương thơm đất trời, gây sự nghiệp trồng người. Ha ha.
Cả hai chúng tôi đều có ước mơ làm giáo viên, nhưng tôi khác nó, Tôi muốn sau này được vào thành phố dạy học, ở đó có đầy đủ tiện nghi, có thể kiếm nhiều tiền qua dạy thêm, dạy kèm, chứ ở cái vùng đất khỉ ho cò gáy này biết bao giờ mới đổi đời được. Chắc chỉ có tâm hồn nghệ sĩ như nó mới nói đất thơm thôi.
(3) Tôi ngồi trên bãi cỏ lau sau mùa mưa, trên miệng ngậm một cọng cỏ non hút vào cái chất dịch đắng chát của nó, nhưng tôi lại cảm thấy nó ngọt ngào và thơm mùi sữa. Thằng Cỏ nói đúng, nó thơm và ngọt thật, đó là mùi vị của quê hương. Phía dưới chân đồi là làng của tôi, qua mấy năm đã từ từ thay đổi, có lẽ chỉ có cái ngọn đồi lau này là không có gì đổi khác thôi, vẫn những ngọn cỏ lau đọng nước, mùi đất hoa thơm lừng sau trận mưa.
– Thầy ơi!
Bỗng có tiếng gọi, thì ra là mấy đứa học trò đi dạo trên đồi lau. Hôm nay tụi nó họp lớp thì phải, đâu đó trong gió thoảng qua tiếng đàn “li…la…li…la”. Tôi cười cười rồi đứng dậy đi về phía chúng nó, sau lưng tôi là một đám đất cao, bên trên lơ thơ mọc vài ngọn cỏ lau cao đến đầu gối người, một viên đá rõ ràng viết: “Nguyễn Văn Cỏ (1983 – 2005)”.
*[1] Nguyễn Minh Châu là nhà văn lớn, là cây bút tiên phong của văn học Việt Nam thời kì đổi mới. Hành trình sáng tác của ông chia làm hai giai đoạn: Trước thập kỉ tám mươi, ông là ngòi bút sử thi có thiên hướng trữ tình lãng mạn. Giai đoạn sau, ông chuyển sang cảm hứng thế sự với những vấn đề nghiêng hẳn về đạo đức, số phận con người và triết lí nhân sinh. Phong cách truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu là tự sự triết lí. Truyện ngắn Cỏ lau tiêu biểu cho hướng tiếp cận cuộc sống con người từ góc độ thế sự của nhà văn ở giai đoạn sáng tác thứ hai. Văn học Nguyễn Minh Châu ở giai đoạn sau đổi mới không còn đi tìm những con người anh hùng trong ánh sáng rực rỡ của sử thi, mà lặng lẽ cúi xuống đời sống thường ngày để khám phá những số phận âm thầm, nhỏ bé nhưng mang trong mình chiều sâu nhân cách và vẻ đẹp tinh thần bền bỉ. Truyện ngắn “Cỏ lau” là một tác phẩm như thế. Qua hình tượng nhân vật Cỏ và không gian đồi lau quê nghèo, Nguyễn Minh Châu đã gửi gắm một triết lí nhân sinh thấm thía về quê hương, về tri thức, về sự hi sinh lặng lẽ của con người vì những giá trị bền lâu. Nguyễn Minh Châu là nhà văn lớn của văn học Việt Nam hiện đại và được xem là cây bút tiên phong của thời kì đổi mới. Nếu trước thập niên tám mươi, ông thường viết về con người trong cảm hứng sử thi và lãng mạn, thì ở giai đoạn sau, ngòi bút của ông chuyển hẳn sang cảm hứng thế sự, tập trung khám phá số phận cá nhân, những vấn đề đạo đức và triết lí nhân sinh. Truyện ngắn “Cỏ lau” là tác phẩm tiêu biểu cho phong cách tự sự triết lí ấy. Qua một câu chuyện tưởng như rất đời thường, Nguyễn Minh Châu đã gửi gắm cái nhìn nhân văn sâu sắc về con người trong mối quan hệ với quê hương và cộng đồng. Trước hết, “Cỏ lau” gây ấn tượng mạnh mẽ bởi không gian nghệ thuật đậm đặc hơi thở làng quê. Làng Lau hiện lên trong hai mùa mưa nắng khắc nghiệt, mưa thì dầm dề xối xả, nắng thì khô hạn đến cháy đất. Trên không gian ấy nổi bật lên ngọn đồi lau hoang sơ, nơi không có cây cối sum suê mà chỉ có những ngọn lau gầy guộc, phất phơ trong gió. Đồi lau không chỉ là một địa danh cụ thể mà còn trở thành biểu tượng của quê hương nghèo khó, chậm đổi thay nhưng bền bỉ tồn tại qua năm tháng. Trong không gian ấy, nhân vật Cỏ hiện lên như một số phận đặc biệt và đầy ám ảnh. Cỏ là đứa trẻ mồ côi, được nhặt về từ đồi lau, lớn lên trong sự cô độc và thiếu thốn tình thân. Sau khi ông nội nuôi mất, Cỏ càng sống khép kín, trầm mặc và lặng lẽ. Cuộc đời Cỏ dường như gắn liền với mưa, với những ngày dầm mình trong mưa để tìm sự xoa dịu cho nỗi buồn sâu kín trong lòng. Nhưng ẩn sau vẻ ngoài lầm lũi ấy là một tâm hồn nhạy cảm, nhân hậu và giàu suy tư. Vẻ đẹp nổi bật nhất của nhân vật Cỏ nằm ở ước mơ làm thầy giáo về quê dạy học. Giữa một làng quê nghèo, nơi nhiều đứa trẻ phải bỏ học sớm, Cỏ nhận ra tri thức chính là con đường bền vững nhất để thay đổi số phận con người. Ước mơ ấy không hướng đến lợi ích cá nhân hay sự đổi đời nhanh chóng, mà gắn với cộng đồng, với mảnh đất đã cưu mang mình. Trong khi người kể chuyện mong muốn rời quê để tìm cuộc sống đủ đầy nơi thành phố, thì Cỏ lại chọn ở lại, chọn gắn bó với hương đất, mùi cỏ lau và sự nghiệp trồng người. Sự đối lập ấy làm nổi bật chiều sâu tư tưởng của tác phẩm và đặt ra câu hỏi về giá trị sống của mỗi con người. Hình ảnh cỏ lau xuyên suốt truyện mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Cỏ lau mảnh mai, yếu ớt trước gió mưa nhưng lại có sức sống dai dẳng, bền bỉ. Cỏ, con người mang tên Cỏ, cũng giống như vậy. Cuộc đời ngắn ngủi, Cỏ ra đi khi còn rất trẻ, nhưng những gì anh để lại thì không hề mất đi. Đó là ước mơ về tri thức, là tình yêu quê hương và là niềm tin lặng lẽ vào sự đổi thay chậm rãi của cuộc sống. Đoạn kết truyện để lại dư âm sâu lắng và ám ảnh. Trên đồi lau, nơi gió thổi và tiếng đàn vọng lại trong ký ức, ngôi mộ nhỏ của Cỏ hiện lên giản dị với dòng chữ khắc tên và năm sinh năm mất. Không nước mắt, không bi lụy, chỉ có sự tiếp nối âm thầm của sự sống. Cỏ đã mất, nhưng lý tưởng sống của anh vẫn tiếp tục tồn tại trong hình ảnh người kể chuyện nay đã trở thành thầy giáo, trong tiếng gọi “Thầy ơi” của những đứa học trò trên đồi lau năm nào. Đó chính là sự bất tử của những giá trị tinh thần. Có thể nói, “Cỏ lau” không chỉ là câu chuyện về một phận người cụ thể mà còn là lời ngợi ca những con người sống lặng thầm vì quê hương và cộng đồng. Qua hình tượng nhân vật Cỏ và biểu tượng cỏ lau, Nguyễn Minh Châu đã gửi đến người đọc một triết lí nhân sinh sâu sắc rằng con người có thể nhỏ bé và đời người có thể ngắn ngủi, nhưng nếu sống vì tri thức, vì người khác và vì nơi mình thuộc về, thì sự sống ấy sẽ không bao giờ tàn lụi.
———————————-
Học Văn cô Diệu Thu – Hệ sinh thái học văn toàn diện, dễ dàng
Hotline: 0833.873.089
Địa chỉ: 68 Thụy Phương, Đông Ngạc, Hà Nội
Website: https://letrandieuthu.com
#hocvanbangcongthuc #cogiaodieuthu #hocvancodieuthu #colau #nguyenminhchau #vanhoc #phantichvanhoc #nghiluanvanhoc #NLVH #phantichtruyen
