GIỮ LỬA QUÁ KHỨ TRONG NHỮNG NGÀY BÌNH YÊN TRONG “NGỌN ĐÈN KHÔNG TẮT” CỦA NGUYỄN NGỌC TƯ
Người ta gửi tới nhà Tư Lai một lá thơ. Thơ đề “Kính gởi ông Hai Tương”. Cả nhà bối rối không ít. Ông Hai Tương đã ra người thiên cổ lâu rồi, thấy có người nhắc lại chồng, bà cụ Hai Tương nhớ quá ứa nước mắt. Khui lá thơ ra, thì ra là thơ mời nói chuyện khởi nghĩa.
Con Tươi ngồi chắt nước cơm ngoài sau bếp, than trong bụng: “Mấy chuyện đó kể muốn thuộc lòng rồi, bắt kể hoài, bộ mấy ổng hổng chán sao”.
Cái khởi nghĩa đó xảy ra đã lâu lắm rồi. Dân xứ này có người nhớ, người không. Cái người không nhớ thì cũng nhớ được hai ngày. Ngày thứ nhất là ngày giỗ chung những người khởi nghĩa bị giặc bắn ngoài chợ. Ngày thứ hai là cái ngày kỷ niệm khởi nghĩa. Xã tưng bừng dựng cờ đỏ chói, chạy xuồng máy rước mấy cụ lão thành lại đằng chỗ ủy ban ngồi uống nước trà, ôn lại chuyện cũ. Những chuyện mà các cụ cất vô trong tim, trong máu, buổi sáng nhớ, buổi chiều nhớ, buổi tối cũng nhớ.
(…) Hồi còn sống, ông nội thương con Tươi nhất. Tươi cũng thương ông nội, quấn quít bên ông. Công việc của nó là nấu cơm, chở nước, quét dọn nhà cửa. Thời gian rảnh ngồi nghe ông nội kể chuyện xưa, nghe bà nội kể chuyện còn xưa hơn nữa. Thằng Sáng suốt ngày chạy nhảy, ăn chực ở nhà hàng xóm, trề môi như đưa đò:
-Ông nội khó thấy mồ.
Tươi không nghĩ ông nội khó, nhưng ông nội hơi lạ lùng. Ông nội dắt Tươi ra biển đứng sục chân trong bùn, nghe nước biển lấp liếm đầu gối, nội chỉ hướng Hòn.
-Bây coi kìa, Hòn đó.
-Dạ, xa quá hen nội.
-Bây ơi – nội đột nhiên nghẹn ngào – tao nhớ Hòn quá.
(…) Má Tươi bảo: “Con Tươi đi theo ông nội riết nó… khùng”. Nó không khùng, nhưng nó già trước tuổi, nó già theo những câu chuyện xưa. Ông nội ngộ lắm. Ông nói cho nó biết sở dĩ bùn xứ nó mặn là vì có rất nhiều xương máu của chú, bác, cô, dì đã đổ xuống, trong đó đương nhiên là có máu của Thầy, của mấy anh em khởi nghĩa. Ông nói cho nó biết sống làm sao như cây đước thẳng tuột ưỡn ngực giữa sình lầy và còn nhóc chuyện nữa. Tươi cảm thấy mình phải có nhiệm vụ ghi nhớ những gì mà ông nội nói. Vì ba má nó lo làm ăn không có ở đây để nghe, vì thằng Sáng không muốn nghe. Rồi một bữa khác, ông nội nó ra bãi ngồi tới chạng vạng không chịu vô nhà. Ngồi coi biển đục ngầu, ngồi coi mặt trời lặn. Tươi năn nỉ ông vô nhà để ở ngoài này gió máy, cảm chết. Ông nội nó không chịu vô, vò đầu nó than:
-Tao thương Thầy quá. Nhớ Thầy quá. Tao thèm gặp Thầy, gặp anh
Ðâu ngờ cái lần nội nói đó, nội đi gặp Thầy thiệt. Xóm Rạch vắng một người già cỗi cằn ngồi hát Sử hận, mấy ông làm phim, viết sử tiếc đứt ruột ông già sống qua những tháng năm biến động và nhứt là đã trải qua cuộc khởi nghĩa trên Hòn (…)
(Trích Ngọn đèn không tắt, Tập truyện ngắn – In lần thứ 19, Nguyễn Ngọc Tư, NXB Trẻ, tr5-9) Trong văn xuôi Việt Nam đương đại, Nguyễn Ngọc Tư là một cây bút giàu bản sắc, không đi tìm những xung đột dữ dội hay cao trào kịch tính, mà lặng lẽ soi chiếu vào những lớp trầm tích của ký ức và thân phận con người miền sông nước. Truyện ngắn “Ngọn đèn không tắt” là một tác phẩm tiêu biểu cho phong cách ấy. Không trực tiếp tái hiện cuộc khởi nghĩa bằng những trang sử hào hùng, Nguyễn Ngọc Tư chọn kể câu chuyện của những con người sống sau lịch sử, nơi quá khứ vẫn âm thầm hiện diện như một ngọn đèn nhỏ, bền bỉ cháy giữa đời thường. Nguyễn Ngọc Tư thường viết về con người Nam Bộ với tất cả sự thấu hiểu và xót thương. Văn chị giàu chất tự sự trữ tình, giọng kể chậm rãi, giàu khẩu ngữ nhưng thấm sâu triết lí nhân sinh. Trong “Ngọn đèn không tắt”, truyện gần như không có cốt truyện theo nghĩa truyền thống, mà được cấu tạo từ những mảnh ký ức rời rạc, đứt nối, xoay quanh cuộc khởi nghĩa đã lùi xa và những con người còn mang nó trong tim. Chính kiểu kết cấu ấy khiến tác phẩm giống như một khúc tưởng niệm lặng lẽ, nơi lịch sử không vang lên bằng tiếng súng, mà bằng nỗi nhớ. Không gian truyện mở ra bằng một chi tiết tưởng như nhỏ bé là một lá thư mời nói chuyện khởi nghĩa gửi cho người đã khuất. Tình huống ấy lập tức tạo nên cảm giác bối rối và ngậm ngùi, bởi nó cho thấy lịch sử vẫn tiếp tục gọi tên những con người đã rời xa cõi sống. Cuộc khởi nghĩa trên Hòn đã xảy ra từ rất lâu, nhưng trong đời sống hiện tại, nó vẫn tồn tại qua những ngày giỗ chung, những lễ kỷ niệm, những buổi ôn chuyện cũ. Nguyễn Ngọc Tư tinh tế chỉ ra sự phân hóa của ký ức khi có người nhớ sâu nhớ đau, có người chỉ nhớ trong chốc lát. Lịch sử vì thế không đồng đều trong tâm thức cộng đồng, mà phụ thuộc vào mức độ gắn bó và hy sinh của từng phận người. Trung tâm cảm xúc của truyện là hình ảnh ông nội của Tươi, một nhân chứng sống mang trong mình ký ức nặng nề của quá khứ. Ở ông, lịch sử không phải là câu chuyện để kể cho xong, mà là nỗi nhớ ám ảnh, thấm vào từng cử chỉ và từng lời nói. Chi tiết ông dắt Tươi ra biển, sục chân trong bùn mặn, chỉ tay về phía Hòn và nghẹn ngào nói rằng ông nhớ Hòn quá đã khắc họa sâu sắc mối quan hệ giữa con người và lịch sử. Quá khứ không ở đâu xa, mà nằm ngay trong bùn đất, trong nước biển mặn, trong chính thân thể đã mỏi mòn vì năm tháng. Bên cạnh ông nội, con Tươi hiện lên như người tiếp nhận và gìn giữ ký ức một cách âm thầm. Tươi không hiểu trọn vẹn ý nghĩa của khởi nghĩa và cũng từng than thở vì phải nghe kể mãi, nhưng em lại là người duy nhất lắng nghe đến cùng. Khi ba má mải lo làm ăn, thằng Sáng thì thờ ơ, Tươi tự thấy mình phải có nhiệm vụ ghi nhớ. Em già trước tuổi không phải vì khổ cực, mà vì mang trên vai những câu chuyện xưa, những nỗi đau chưa nguôi của thế hệ đi trước. Qua nhân vật này, Nguyễn Ngọc Tư gửi gắm một suy tư sâu sắc rằng lịch sử chỉ thực sự sống khi có người chịu lắng nghe và ghi nhớ nó. Những câu chuyện ông nội kể cho Tươi không mang dáng dấp của anh hùng ca, mà chan chứa mất mát và hy sinh. Bùn xứ mặn vì có rất nhiều xương máu đã đổ xuống, trong đó có máu của Thầy và của anh em khởi nghĩa. Lịch sử hiện lên không hào nhoáng, mà thấm đẫm đau thương. Cách Nguyễn Ngọc Tư kể chuyện khiến người đọc nhận ra rằng phía sau mỗi sự kiện là vô vàn phận người lặng lẽ, và chính những phận người ấy mới làm nên chiều sâu đích thực của lịch sử. Cao trào cảm xúc của truyện nằm ở sự ra đi của ông nội. Ông đi gặp Thầy thật, để lại khoảng trống mênh mang trong xóm Rạch và trong tâm hồn Tươi. Cái chết ấy không được miêu tả bi lụy, mà hiện lên qua cảm giác tiếc nuối và trống vắng, tiếc một con người đã sống trọn đời với ký ức khởi nghĩa. Hình ảnh ông già ngồi nhìn biển và mặt trời lặn trước lúc mất gợi một nỗi buồn sâu thẳm rằng con người rồi sẽ khuất bóng, nhưng ký ức mà họ mang theo liệu có còn được giữ lại hay không. Hình ảnh ngọn đèn không tắt vì thế trở thành biểu tượng xuyên suốt của tác phẩm. Đó là ngọn đèn của ký ức lịch sử, của lòng tri ân và của sự tiếp nối giữa các thế hệ. Dù ông nội đã khuất, dù thời gian phủ bụi lên những biến cố cũ, thì ngọn đèn ấy vẫn cháy trong Tươi, trong những câu chuyện được truyền lại và trong cách sống như cây đước thẳng tuột ưỡn ngực giữa sình lầy. Ánh sáng ấy không rực rỡ, nhưng bền bỉ, đủ để quá khứ không chìm vào quên lãng. Bằng giọng văn chậm rãi, giàu chất trữ tình và cái nhìn nhân văn về lịch sử, “Ngọn đèn không tắt” không chỉ kể lại câu chuyện về một cuộc khởi nghĩa đã xa, mà còn đặt ra câu hỏi thấm thía về trách nhiệm của con người hôm nay đối với quá khứ. Truyện nhắc người đọc rằng lịch sử không chỉ nằm trong sách sử hay những nghi lễ kỷ niệm, mà sống trong ký ức, trong sự ghi nhớ và truyền trao của những con người bình dị. Văn chương Nguyễn Ngọc Tư vì thế không ồn ào, mà lặng lẽ thắp lên một ngọn đèn của ký ức, của lòng biết ơn và của nhân tính bền bỉ trước thời gian.
———————————-
Học Văn Bằng Công Thức Cùng Cô Diệu Thu: Học văn từ gốc – Công thức dễ dàng
Hotline: 0833.873.089
Địa chỉ: 68 Thụy Phương, Đông Ngạc, Hà Nội
Website: https://letrandieuthu.com
#hocvanbangcongthuc #cogiaodieuthu #hocvancodieuthu #ngondenkhongtat #nguyenngoctu #vanhoc #phantichvanhoc #nghiluanvanhoc #NLVH #phantichtruyen
