MỘT TIẾNG CHIM VÀ MỘT ĐÊM KHÔNG MỞ CỬA TRONG “TIẾNG CHIM KÊU” CỦA THẠCH LAM
Lược phần đầu: Một đêm mưa phùn ẩm ướt tối tăm về cuối tháng chạp, hai anh em nhà nọ nằm trên giường, trùm chăn đến tận cằm, cùng nhau nói chuyện phiếm để đợi giấc ngủ, bỗng nghe thấy một tiếng chim kêu ngoài cửa. Hai anh em tưởng tượng có một chú chim ướt át, xù lông vì rét đang muốn vào nơi có ánh sáng ấm áp. Chúng thấy thương con chim và bảo nhau sẽ mở cửa để mang nó vào trong phòng. Tuy nói thế nhưng cả hai anh em vẫn chưa dậy, người nọ có ý đợi người kia. Chúng nghe thấy tiếng chị Hai nói mê lảm nhảm gì đó. Một lúc sau…
Chúng tôi lại nghe thấy cái tiếng chiêm chiếp ban nãy bây giờ hình như yếu ớt hơn. Anh tôi bảo:
– Thôi, chú dậy đem con chim vào đi.
Tôi ngần ngại:
– Dậy bây giờ rét lắm, anh ạ.
– Rét gì mà rét. Chú cứ bước mạnh bạo ra thì không rét đâu.
Hình như để trái với lời anh tôi nói, một cơn gió lạnh lọt vào phòng làm lay động chiếc màn. Tôi rùng mình nói:
– Brrr! Rét lắm, ra bây giời thì chết cóng.
Rồi tôi kéo chăn trùm kín cổ. Anh tôi cũng kéo chăn lên rồi bảo tôi:
– Chú lười lắm. Có ra kia mở cánh cửa sổ mà cũng không chịu khó.
– Thế anh ra có được không?
Bên kia màn, tiếng ú ớ của chị Hai lại nổi lên thành thử tôi không biết câu trả lời của anh tôi ra thế nào. Một lát mới thấy anh tôi nói:
– Chú có thương nó, bảo mang nó vào thì ra mở cửa chứ.
Tôi lúc bấy giờ đã buồn ngủ lắm, mắt đã díp lại bèn quay mặt vào trong rồi bảo:
– Thôi mặc kệ nó anh ạ.
Anh tôi gắt: Thế thì còn nói chuyện!
Rồi anh tôi quay lưng về phía tôi, kéo chăn trùm kín đầu, co chân ngủ, không nói gì nữa. Tôi còn lắng tai nghe tiếng chiêm chiếp của con chim như tha thiết gọi. Rồi một lát tôi cũng ngủ nốt.
[…]
(Thạch Lam tuyển tập, NXB Văn học, 2012, tr.205-207.)
Chú thích: Thạch Lam (1910-1942) quê gốc ở Quảng Nam. Truyện của ông có cốt truyện đơn giản, lời văn trong sáng, giản dị, giàu chất thơ. Một số tác phẩm tiêu biểu Gió đầu mùa (1937), Nắng trong vườn (1938), Sợi tóc (1942),… Có những truyện ngắn không kể một câu chuyện lớn, mà chỉ gieo vào lòng người đọc một tiếng động rất khẽ, để rồi dư âm của nó theo ta rất lâu sau khi trang sách đã khép lại. Văn chương của Thạch Lam là thứ văn chương như thế: lặng lẽ, dịu dàng nhưng thấm sâu vào miền ý thức. Truyện ngắn “Tiếng chim kêu” không có cao trào kịch tính, không có biến cố dữ dội, chỉ là một đêm mưa lạnh cuối năm và một tiếng chim yếu ớt ngoài cửa sổ. Song chính từ khoảnh khắc rất nhỏ ấy, nhà văn gợi lên một vấn đề nhân sinh lớn lao về lòng trắc ẩn và sự thờ ơ của con người. Thạch Lam (1910–1942) là cây bút tiêu biểu của văn xuôi Việt Nam hiện đại trước Cách mạng Tháng Tám. Truyện ngắn của ông thường có cốt truyện đơn giản, ít hành động, giàu chất trữ tình và đặc biệt tinh tế trong việc khám phá thế giới nội tâm con người. Không đi sâu vào những xung đột xã hội gay gắt, Thạch Lam chú ý đến những rung động mơ hồ, mong manh của cảm xúc đời thường. “Tiếng chim kêu” là một truyện ngắn tiêu biểu cho phong cách ấy, khi nhà văn chỉ chọn một tình huống rất nhỏ để soi chiếu lương tri con người. Bối cảnh truyện được đặt trong một không gian u ám, lạnh lẽo, đặc trưng của Thạch Lam: đó là một đêm mưa phùn ẩm ướt, tối tăm về cuối tháng chạp. Không gian ấy không chỉ gợi cái rét của thiên nhiên, mà còn tạo nên một trạng thái tâm lí chùng xuống, mỏi mệt và nửa tỉnh nửa mê. Hai anh em nằm trong chăn ấm, nói chuyện để chờ giấc ngủ. Chính trong khoảnh khắc tưởng như vô nghĩa ấy, tiếng chim kêu vang lên như một điểm sáng mong manh giữa bóng tối. Hình ảnh con chim trong truyện mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Con chim không xuất hiện trực tiếp, mà chỉ hiện diện qua tiếng “chiêm chiếp” yếu ớt ngoài cửa sổ. Nó gợi lên sự bé nhỏ, rét mướt, cô độc của một sinh linh yếu thế. Trí tưởng tượng của hai anh em đã vẽ ra hình ảnh con chim “ướt át, xù lông vì rét”, đang tìm đến ánh sáng và hơi ấm. Điều đó cho thấy lòng thương cảm tự nhiên của con người khi đối diện với nỗi khổ của kẻ khác, đặc biệt là ở trẻ thơ. Tuy nhiên, chiều sâu tư tưởng của truyện nằm ở diễn biến tâm lí rất tinh tế của hai anh em. Cả hai đều nói thương con chim, đều bảo nhau sẽ mở cửa, nhưng không ai thực sự đứng dậy. Người này đợi người kia rồi viện cớ lạnh, cớ buồn ngủ. Những đối thoại ngắn, tưởng chừng rất đời thường ấy, lại phơi bày một sự thật đáng suy ngẫm: con người có thể rất dễ rung động, nhưng lại rất khó hành động khi phải rời bỏ sự tiện nghi của bản thân. Chiếc chăn ấm trong truyện, vì thế, trở thành một biểu tượng cho sự an toàn ích kỉ và thói quen an phận. Chi tiết tiếng chim kêu yếu dần về sau tạo nên nỗi ám ảnh lặng lẽ cho toàn bộ truyện. Khi hai anh em còn chần chừ, còn tranh luận, còn kéo chăn trùm kín cổ, thì tiếng chim ngoài kia đã “hình như yếu ớt hơn”. Đó không chỉ là dấu hiệu của sự kiệt sức của con chim, mà còn là lời nhắc nhở âm thầm về sự chậm trễ của con người. Cuối cùng, cả hai đều ngủ quên, bỏ mặc tiếng chim trong đêm. Truyện không nói con chim sống hay chết, nhưng chính sự bỏ lửng ấy lại khiến người đọc day dứt và tự vấn. Giá trị nhân văn của “Tiếng chim kêu” nằm ở cách Thạch Lam đặt con người trước một tình huống rất nhỏ nhưng giàu sức gợi. Nhà văn không phán xét, không lên án gay gắt, mà để người đọc tự nhận ra khoảng cách mong manh giữa lòng thương cảm và hành động. Truyện nhắc nhở rằng, nếu lòng tốt chỉ dừng lại ở ý nghĩ, thì nó có thể trở nên vô nghĩa khi đối diện với nỗi đau thực sự của đời sống. Với cốt truyện giản dị, lời văn trong sáng, giàu chất thơ và khả năng phân tích tâm lí tinh tế, “Tiếng chim kêu” là một truyện ngắn giàu sức ám ảnh của Thạch Lam. Tiếng chim trong đêm mưa lạnh không chỉ là âm thanh của một sinh linh bé nhỏ, mà còn là tiếng gọi của lương tri con người, nhắc ta đừng để sự thờ ơ âm thầm làm tổn thương những điều mong manh quanh mình.
———————————-
Học Văn Bằng Công Thức Cùng Cô Diệu Thu: Học văn từ gốc – Công thức dễ dàng
Hotline: 0833.873.089
Địa chỉ: 68 Thụy Phương, Đông Ngạc, Hà Nội
Website: https://letrandieuthu.com
#hocvanbangcongthuc #cogiaodieuthu #hocvancodieuthu #bangiao #vuquanphuong #vanhoc #phantichvanhoc #nghiluanvanhoc #NLVH #phantichtruyen
