MỘT CÂU HỎI LẶNG LẼ BÊN BẾN PHÀ SÔNG TIỀN TRONG “CHA CON NGƯỜI ĂN MÀY”
Ở bến phà sông Tiền
Có một người hành khất
Gậy chấm dày mặt đất
Chiếc gậy cùn hai đầu
Ngày ngày mặt trời mọc
Cha và con dắt nhau
Cây đàn buông trước ngực
Dây chùng nỗi lo âu
Cha mù hai con mắt
Nhìn bằng đôi bàn chân
Con đi trong ngơ ngác
Tay ngửa nón, tay đàn
Con hỏi cha nơi đến
Cha hỏi con nơi dừng
Bao nhiêu người ghé bến
Ai thương, ai dửng dưng?
Tôi vừa tan cuộc rượu
Hồn còn tràn trề say
Gặp nhau rồi chợt hiểu
Người hay ta ăn mày?
(Phan Huy, “Ngược bến sông mơ”, NXB Hội Nhà văn, 2020) Giữa dòng người qua lại nơi bến phà, đôi khi chỉ một dáng hình khắc khổ cũng đủ khiến mọi ồn ào của đời sống lắng xuống và buộc con người phải nhìn lại chính mình. Bài thơ “Cha con người ăn mày” của Phan Huy là một lát cắt như thế của đời sống: nhỏ bé, khắc khổ nhưng ám ảnh. Qua hình ảnh hai cha con hành khất nơi bến phà sông Tiền, nhà thơ không chỉ kể lại một cảnh đời bất hạnh, mà còn đặt ra một câu hỏi nhức nhối về nhân tính, về sự nghèo nàn hay giàu có trong đời sống tinh thần của con người hôm nay. Phan Huy là gương mặt thơ đương đại giàu chất nhân văn, thường hướng ngòi bút về những phận người bé nhỏ bên lề xã hội. Thơ ông không cầu kì về hình thức, nhưng lắng sâu ở chiều cảm xúc và suy tư. “Cha con người ăn mày”, trích tập Ngược bến sông mơ (NXB Hội Nhà văn, 2020), là một bài thơ tiêu biểu cho phong cách ấy: không bi lụy, không lên gân, mà lặng lẽ dẫn người đọc đi từ xót thương đến tự vấn. Bài thơ mở ra bằng một không gian rất đời, rất thực:
Ở bến phà sông Tiền
Có một người hành khất.
Bến phà là nơi con người qua lại đông đúc, nơi nhịp sống luôn chuyển động. Nhưng chính tại không gian ấy, hình ảnh người hành khất lại hiện lên cô độc và lạc lõng. Cây gậy chấm dày mặt đất, cùn hai đầu không chỉ là vật chống đỡ thân thể, mà còn là biểu tượng của một kiếp người đã mòn mỏi đến tận cùng. Nhịp gõ của cây gậy vang lên như nhịp thời gian nặng nề, đều đặn, kéo dài một cuộc đời không lối thoát. Từ không gian bến phà, bức tranh đời sống của hai cha con dần hiện ra trong nhịp điệu lặp lại của thời gian:
Ngày ngày mặt trời mọc
Cha và con dắt nhau.
Cụm từ “ngày ngày” gợi cảm giác luẩn quẩn, đơn điệu, cho thấy cuộc sống của họ chỉ là sự tồn tại chứ không phải sống đúng nghĩa. Hình ảnh cây đàn buông trước ngực, dây chùng nỗi lo âu mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Âm nhạc vốn sinh ra để nâng đỡ tâm hồn nay trở thành công cụ mưu sinh đầy bất lực. Dây đàn chùng không chỉ vì cũ, mà còn vì gánh nặng lo âu đã kéo sụp niềm tin và hy vọng. Bi kịch trong bài thơ được đẩy lên cao khi nhà thơ khắc họa nghịch cảnh nghiệt ngã của hai cha con:
Cha mù hai con mắt
Nhìn bằng đôi bàn chân.
Câu thơ ngắn mà ám ảnh. Người cha mù lòa phải “nhìn” bằng đôi chân dò dẫm, còn đứa con thì đi trong ngơ ngác. Một bên là sự mù lòa thể xác, một bên là sự mù mịt về tương lai. Hai con người nương tựa vào nhau để tồn tại, nhưng chính họ cũng không biết mình đang đi đâu. Hình ảnh tay ngửa nón, tay đàn vừa gợi thương, vừa xót xa: đứa trẻ vừa xin ăn, vừa cố níu giữ chút phẩm giá mong manh bằng tiếng đàn lạc lõng giữa dòng người qua lại. Đỉnh điểm cảm xúc của bài thơ nằm ở đoạn đối thoại ngắn mà ám ảnh:
Con hỏi cha nơi đến
Cha hỏi con nơi dừng.
Hai câu hỏi giản dị nhưng phơi bày sự trống rỗng đến tận cùng của kiếp người. Không ai biết nơi đến, cũng chẳng ai biết nơi dừng. Cuộc đời của họ là một hành trình mù mịt, nơi bước chân nối tiếp bước chân chỉ để tiếp tục tồn tại. Câu hỏi tiếp theo Ai thương, ai dửng dưng không chỉ dành cho những người qua bến phà, mà còn là lời chất vấn xã hội, nơi lòng trắc ẩn có thể bị che lấp bởi sự vô cảm quen thuộc. Bài thơ đạt tới chiều sâu tư tưởng khi cái tôi trữ tình xuất hiện ở khổ cuối:
Tôi vừa tan cuộc rượu
Hồn còn tràn trề say.
Trong trạng thái “say” vừa là say rượu vừa là say đời, nhà thơ bất ngờ đối diện với hai cha con ăn mày. Và chính khoảnh khắc ấy đã làm đảo chiều nhận thức:
Gặp nhau rồi chợt hiểu
Người hay ta ăn mày
Câu hỏi tu từ vang lên như một nhát cắt sắc lạnh vào ý thức con người. Ai mới thực sự là kẻ ăn mày? Người xin ăn nơi bến phà, hay kẻ đang ăn mày niềm vui phù phiếm, ăn mày những cơn say để che giấu sự trống rỗng tinh thần? Bài thơ vì thế không dừng lại ở sự thương cảm, mà trở thành một lời tự vấn sâu sắc về giá trị sống và nhân cách con người. Xét về nghệ thuật, “Cha con người ăn mày” gây ấn tượng bởi giọng thơ chậm rãi, tiết chế nhưng giàu sức gợi. Hình ảnh thơ giản dị, gần với đời sống song mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Thủ pháp đối lập giữa người hành khất và cái tôi trữ tình, giữa nghèo đói vật chất và sự nghèo nàn tinh thần đã tạo nên chiều sâu tư tưởng cho tác phẩm. Đặc biệt, câu hỏi tu từ ở cuối bài chính là điểm kết tinh tư tưởng, khiến dư âm bài thơ còn day dứt mãi trong lòng người đọc. “Cha con người ăn mày” không chỉ là bài thơ viết về một phận người khốn khó, mà còn là tấm gương soi chiếu lại đời sống tinh thần của mỗi chúng ta. Qua hình ảnh hai cha con mù mịt giữa dòng đời, Phan Huy nhắc nhở con người biết dừng lại, biết cúi xuống để nhìn thấy nỗi đau của đồng loại, và quan trọng hơn, biết tự hỏi mình đang sống giàu có hay nghèo nàn trong lòng trắc ẩn. Bài thơ vì thế không khép lại ở bến phà sông Tiền, mà mở ra một bến đỗ suy tư trong tâm hồn người đọc.
———————————-
Học Văn Bằng Công Thức Cùng Cô Diệu Thu: Học văn từ gốc – Công thức dễ dàng
Hotline: 0833.873.089
Địa chỉ: 68 Thụy Phương, Đông Ngạc, Hà Nội
Website: https://letrandieuthu.com
#hocvanbangcongthuc #cogiaodieuthu #hocvancodieuthu #chaconnguoianmay #phanhuy #vanhoc #phantichvanhoc #nghiluanvanhoc #NLVH #phantichtho
