NÉT TINH HOA CỦA MỘT THỜI QUA HƯƠNG LAN VÀ ĐÁ CUỘI QUA “HƯƠNG CUỘI” CỦA NGUYỄN TUÂN
Cụ Kép là người thích uống rượu ngâm thơ và chơi hoa lan. Cụ đã tới cái tuổi được hoàn toàn nhàn rỗi để dưỡng lấy tính tình. Vì bây giờ trong nhà cụ cũng đã thừa bát ăn. Xưa kia, cụ cũng muốn có một vườn cảnh để sớm chiều ra đấy tự tình. Nhưng nghĩ rằng mình chỉ là một anh nhà nho sống vào giữa buổi Tây Tàu nhố nhăng làm lạc mất cả quan niệm cũ, làm tiêu hao mất bao nhiêu giá trị tinh thần; nhưng nghĩ mình chỉ là một kẻ chọn nhầm thế kỷ với hai bàn tay không có lợi khí mới, thì riêng lo cho thân thế, lo cho sự mất còn của mình cũng chưa xong, nói chi đến chuyện chơi hoa. Cụ Kép thường nói với lớp bạn cũ rằng có một vườn hoa là một việc dễ dàng, nhưng đủ thời giờ mà săn sóc đến hoa mới là việc khó. Cụ muốn nói rằng người chơi hoa nhiều khi phải lấy cái chí thành chí tình ra mà đối đãi với giống hoa cỏ không bao giờ biết lên tiếng. Như thế mới phải đạo, cái đạo của người tài tử. Chứ còn cứ gây được lên một khoảnh vườn, khuân hoa cỏ các nơi về mà trồng, phó mặc chúng ở giữa trời, đày chúng ra mưa nắng với thờ ơ, chúng trổ bông không biết đến, chúng tàn lá cũng không hay thì chơi hoa làm gì cho thêm tội
Đến hồi gần đây, biết đã đủ tư cách chơi cây cảnh, cụ Kép mới gây lấy một vườn lan nho nhỏ. Giống lan gì cũng có một chậu. Tiểu kiều, đại kiều, Nhất điểm, Loạn điểm, Yên tử v. v… Chỉ trừ có giống lan Bạch ngọc là không thấy trồng ở vườn. Không phải vì lan Bạch ngọc đắt giá mỗi giò mười đồng bạc, mà cụ Kép không trồng giống hoa này. Trong một buổi uống trà đêm, cụ Kép nói với một người bạn đến hỏi cụ về cách thức trồng cây vườn hoa:
– Tôi tự biết không chăm được lan Bạch ngọc. Công phu lắm, ông ạ. Gió mạnh là gẫy, nắng già một chút là héo, mưa nặng hột là nẫu cánh. Bạch ngọc thì đẹp lắm. Nhưng những giống nhẹ nhàng ấy thì yểu lắm. Chăm như chăm con mọn ấy. Chiều chuộng quá như con cầu tự. Lầm lỡ một chút là chúng đi ngay. Những vật quý ấy không ở lâu bền với người ta. Lan Bạch ngọc hay ưa hơi đàn bà. Trồng nó ở vườn các tiểu thư thì phải hơn.
Thiếu hẳn loài Bạch ngọc, cụ Kép đã cho trồng nhiều giống Mặc lan, Đông lan, Trần mộng. Giống này khỏe, đen hoa và dò đẫy, hoa có khi đậu được đến nửa tháng và trong mươi ngày, nếu chủ vườn có quên bón tưới, cũng không lụi.
Chiều hôm nay, hoa Mặc lan chớm nở.
Chiều mai, mùng một Tết, hoa Mặc lan mãn khai đầy vườn.
Đêm giao thừa, bên cạnh nồi bánh chưng sôi sình sịch, bõ già đang chăm chú canh nồi kẹo mạch nha. Cụ Kép dặn bõ già phải cẩn thận xem lửa kẻo lơ đễnh một chút là khê mất nồi kẹo. Hai ông ấm, con trai cụ Kép, người lớn tuổi đứng đắn như thế, mà lại ngồi gần đấy, phất giấy vào những nan lồng. Thực là hai đứa trẻ con đang ngồi nghịch với lồng bàn giấy. Họ trịnh trọng ngồi dán hồ, vuốt giấy. Ông cụ Kép đứng kèm bên, mỗi lúc lại nhắc:
– Này Cả, thầy tưởng miệng lồng bàn, con nên đan to hơn miệng chậu. Con chạy ra, lấy cái que đo lại chậu xem. Nếu rộng thì hỏng hết. Đo lại chậu Mặc lan thôi.
Hai ông ấm, ngồi phất được đến mười cái lồng bàn giấy. Họ rất vui sướng vì họ tin đã làm toại được sở thích của cha già. Cụ Kép co ro chạy từ nồi mạch nha, qua đám lồng bàn giấy, đến cái rổ đá cuội đã ráo nước thì cụ ngồi xổm xuống, ngồi lựa lấy những viên đá thật trắng, thật tròn, để ra một mẹt riêng. Ông ấm cả, ông ấm hai lễ mễ bưng những chậu Mặc lan vào trong nhà. Cả ba ông con đều nhặt những hòn cuội xấu nhất, méo mó, xù xì trải xuống mặt đất những chậu lan gần nở. Mỗi lần có một người đụng mạnh vào dò lan đen, cụ Kép lại xuýt xoa như có người châm kim vào da thịt mình.
Nồi kẹo đã nấu xong nhưng phải đợi đến gần cuối canh hai kẹo mới nguội.
Bây giờ thêm được bõ già đỡ một tay nữa, cả ba ông con đều lấy những hòn cuội để riêng ban nãy ra mẹt, đem dúng đá cuội vào nồi kẹo, quấn kẹo bọc kín lấy đá, được viên nào liền đem đặt luôn vào lồng chậu hoa. Những viên đá bọc kẹo được đặt nhẹ nhàng lên trên lượt đá lót lên nền đất chậu hoa. Úp xong lồng bàn giấy lên mười chậu Mặc lan thì vừa cúng giao thừa. Ba ông con, khăn lượt áo thâm lạy trước bàn thờ đặt ngoài trời. Năm nay, trời giao thừa lành. Cả một buổi sớm, cụ Kép phải bận ở đình làng. Trước khi ra đình cụ đã dặn bõ già ở nhà phải sửa soạn cho đủ để đến quá trưa, cụ và vài cụ nữa đi việc đình làng về sẽ cùng uống rượu thưởng hoa. Bõ già đã bày ra giữa sân bốn cái đôn sứ Bát Tràng mầu xanh quan lục. Trước mặt mỗi đôn, bõ già đặt một án thư nhỏ, trên đó ngất nghểu hai chậu lan còn lù lù chiếc lồng bàn úp, và một hũ rượu da lươn lớn có nút lá chuối khô. Bõ già xếp đặt trông thạo lắm. Trong mấy năm nay, đầu mùa xuân nào bõ già cũng phải ít ra là một lần, bày biện bàn tiệc rượu Thạch lan hương như thế. Bõ già hôm nay lẩm bẩm phàn nàn với ông ấm hai:
– Năm nay cụ nhà uống rượu sớm quá và lại uống ban ngày. Mọi năm, cứ đúng rằm tháng giêng mới uống. Vả lại uống vào chiều tối. Đốt đèn lồng, treo ở ngoài vườn, trông vào bữa rượu hoa, đẹp lắm cậu ạ.
Ông ấm hai vui chuyện, hỏi bõ già:
– Này bõ già, tôi tưởng uống rượu nhấm với đá cuội tẩm kẹo mạch nha thì có thú vị gì. Chỉ thêm xót ruột.
– Chết, cậu đừng nói thế, cụ nghe thấy cụ mắng chết. Cậu không nên nói tới chữ xót ruột. Chính cụ nhà có giảng cho tôi nghe rằng những cụ sành uống rượu, trước khi vào bàn rượu không ăn uống gì cả. Các cụ thường uống vào lúc thanh tâm. Và trong lúc vui chén, tịnh không dùng những đồ nhắm mặn như thịt cá đâu. Mấy vò rượu này, là rượu tăm đấy. Cụ nhà ta quý nó hơn vàng. Khi rót rỏ ra ngoài một vài giọt, lúc khách về, cụ mắng đến phát thẹn lên. Cậu đậy nút lại không có rượu bay!
Phía ngoài cổng, có tiếng chó sủa vang.
Bõ già nhìn ra thấy bốn cụ tiến vào đã quá nửa lòng ngõ duối. Cụ nào cũng cầm một cây quạt thước, chống một chiếc gậy tre càng cua hay trúc đùi gà. Uống xong tuần nước, cụ Kép mời ba cụ ra sân uống rượu. Bõ già vòng tay vái các cụ và đợi các cụ yên vị rồi thì khom khom mở từng chiếc lồng bàn giấy một.
Một mùi hương lan bị bỏ tù trong bầu không khí lồng bàn giấy phất từ đêm qua, đến bây giờ vội tản bay khắp vườn cây […] Cơn gió nhẹ pha loãng hương thơm đặc vào không gian.
(Trích Hương Cuội, Nguyễn Tuân, Vang bóng một thời, NXB Văn học 2012) Giữa đời sống hiện đại bận rộn, đôi khi người ta quên mất rằng trong những ngóc ngách yên tĩnh nhất của tâm hồn vẫn tồn tại một thế giới tinh vi, đẹp đẽ và đầy chất tài hoa, thế giới của những người biết sống chậm, biết cảm, biết nâng niu từng hương hoa, từng ngụm rượu, từng âm thanh rất khẽ của thiên nhiên. “Hương cuội” của Nguyễn Tuân mở ra một không gian như thế, một cõi sống thấm đẫm tinh thần tao nhã của người xưa, nơi mà thú chơi lan, thưởng rượu và ngắm hương xuân không còn là những sinh hoạt thường nhật mà đã trở thành một nghệ thuật sống, một cách giữ gìn phẩm chất thanh cao giữa thời cuộc đầy biến động. Đọc “Hương cuội”, ta như bước vào cõi “vang bóng một thời”, nơi mỗi chi tiết đều mang vị thời gian, dư hương phong vận và chiều sâu văn hóa. Nguyễn Tuân, bằng giọng văn tài hoa, tinh tế bậc thầy, luôn có khả năng phục chế không gian văn hóa cổ truyền bằng thứ ngôn từ giàu nhạc điệu và cảm giác. Ông không chỉ kể một câu chuyện, mà tái hiện cả một ý thức thẩm mỹ đặc thù của lớp người tài tử xưa, những người sống đẹp, sống có phong vị, biết tìm thú vui trong những điều thanh nhã. “Hương cuội” vì thế không đơn thuần là chuyện một ông nhà nho trồng lan, mà là bản giao hưởng của hương, sắc, thú chơi, nhân cách và thời thế. Mọi hình ảnh đều mang tính biểu tượng, mọi chi tiết đều gợi mở một quan niệm sống, nâng niu cái đẹp để giữ lại phần tinh túy nhất của đời người. Truyện mở ra bằng hình ảnh cụ Kép, một nhà nho cuối mùa, với lối sống chậm rãi, nhuần nhã và đầy tự trọng. Cụ thích rượu, thích thơ, thích hoa lan, nhưng điều làm cụ hấp dẫn không phải là những sở thích ấy mà là phẩm cách tài tử ẩn sau từng sở thích. Cụ hiểu rằng chơi hoa không phải là trồng hoa, mà là đối đãi bằng chí thành chí tình. Bởi thế, cụ không trồng lan Bạch ngọc, loại hoa quý nhưng mỏng manh, dễ hỏng, đòi hỏi sự chăm chút quá mức, không vì cụ không đủ tiền, mà vì cụ tự biết mình không chăm được, không muốn làm điều gì nửa vời, gượng ép. Chỉ qua chi tiết này, Nguyễn Tuân đã phác họa một nhân cách, người tài tử chỉ làm điều gì khi đủ duyên, đủ tâm, đủ khả năng, còn không thì tuyệt đối không cưỡng cầu. Cụ Kép chọn những giống lan khỏe, bền, đậu hoa lâu như Mặc lan, Đông lan, Trần mộng. Điều ấy thể hiện một quan niệm thẩm mỹ giàu minh triết, cái đẹp không nhất thiết phải hào nhoáng mà phải có độ bền, có chiều sâu, có sức sống. Hoa lan nở đúng mùng Một Tết không phải là sự tình cờ mà là sự hòa hợp giữa con người, loài hoa và trời đất. Khoảnh khắc ấy mở ra không khí tươi sáng của mùa xuân, và trong cái rộn ràng tinh tế đó, Nguyễn Tuân để người đọc cảm được niềm vui tao nhã của người biết thưởng xuân chứ không phải hưởng xuân. Không khí đêm giao thừa trong truyện được miêu tả như một nghi lễ thấm đẫm văn hóa truyền thống. Nồi bánh chưng, nồi kẹo mạch nha, ánh lửa bập bùng, hai ông ấm lớn xác mà vẫn háo hức như trẻ nhỏ khi làm lồng bàn giấy che hoa, tất cả tạo nên một bức tranh xuân vừa ấm áp vừa giàu chất nghệ sĩ. Đặc biệt, hình ảnh cả ba cha con nâng niu từng viên đá cuội, bọc kẹo lên chúng rồi nhẹ nhàng đặt vào lồng hoa cho thấy sự tinh tế tuyệt đối trong thú chơi của người xưa. Đó không chỉ là cách giữ hương Mặc lan mà còn là cách giữ lại cả không khí Tết, giữ lại một vẻ đẹp tinh thần đang dần lùi vào dĩ vãng. Cao trào cảm xúc của truyện nằm ở khoảnh khắc những chiếc lồng bàn được mở ra. Một mùi hương lan bị bỏ tù suốt đêm bỗng ùa ra, lan trong gió xuân, hòa vào không gian như một làn khói mỏng. Đó không chỉ là mùi thơm của lan mà là mùi của một thời quá vãng, hương của nếp sống thanh tao, của nhân cách người tài tử, của những giá trị đẹp đẽ tưởng như đã mất trong xã hội Tây Tàu đảo lộn. Hương lan vì thế trở thành biểu tượng của vẻ đẹp thuần khiết giữa một thời đại pha tạp. Nhân vật cụ Kép càng được khắc họa sâu khi đặt vào tương quan với thời cuộc. Cụ biết mình chọn nhầm thế kỷ, biết những giá trị tinh thần đang bị bào mòn vì thời thế thay đổi, nhưng cụ vẫn cố giữ lấy nếp sống tao nhã như một hành động bảo vệ phẩm giá. Thú chơi lan không chỉ là sở thích mà là cách cụ gìn giữ nhân cách, giữ lại phần thanh khí của đời người giữa cơn gió thực dụng đang cuộn lên mạnh mẽ. Qua đó, Nguyễn Tuân không chỉ tả một thú chơi mà còn tôn vinh một kiểu người, người sống đẹp bằng sự tinh tế, sự tự trọng và lòng yêu cái đẹp. “Hương cuội” khép lại trong dư âm của một không gian xuân an lành, nơi cụ Kép cùng các cụ cao niên thưởng rượu, ngắm hoa và tận hưởng từng luồng hương lan thấm vào gió. Không có xung đột, không có kịch tính, nhưng câu chuyện vẫn để lại chiều sâu bởi nó gợi lại những giá trị tinh thần đang dần biến mất. Hương hoa lan, hương cuội, hương của cái đẹp tài tử, tất cả hòa vào nhau thành một khúc trầm cổ kính, khiến người đọc bùi ngùi trước một thời phong nhã đã qua. Sau cùng, “Hương cuội” không chỉ kể về thú chơi lan mà kể về một cách sống, sống chậm, sống đẹp, sống có phong vị. Đó là lời nhắc dịu dàng của Nguyễn Tuân rằng giữa đời sống hiện đại ồn ào, con người vẫn cần một góc thanh sạch để trở về, nơi có hương hoa, có ánh lửa ấm, có những thú vui tinh tế nuôi dưỡng tâm hồn. Đọc “Hương cuội”, ta chợt muốn ngồi lại giữa sân đêm giao thừa, mở nhẹ một chiếc lồng bàn và để cho một làn hương thanh tao thấm vào lòng mà nhớ về vẻ đẹp của những giá trị không bao giờ cũ.
———————————-
Học Văn Bằng Công Thức Cùng Cô Diệu Thu: Học văn từ gốc – Công thức dễ dàng
Hotline: 0833.873.089
Địa chỉ: 68 Thụy Phương, Đông Ngạc, Hà Nội
Website: https://letrandieuthu.com
