Tiếng cười trong văn chương đôi khi không chỉ để mua vui mà còn là cách nhà văn lật mở những nghịch lí và phơi bày sự thật phía sau vẻ ngoài hào nhoáng. Với “Xuân Tóc Đỏ cứu quốc” trong tiểu thuyết “Số đỏ” của Vũ Trọng Phụng, tiếng cười trào phúng được tạo nên từ hàng loạt nghịch lí, sự đảo lộn các giá trị và khoảng cách đầy mỉa mai giữa cái danh với cái thực. Qua bài viết, Học văn Cô Diệu Thu cùng các em khám phá nghệ thuật tạo tiếng cười sắc sảo của Vũ Trọng Phụng, đồng thời nhận diện ý nghĩa phê phán sâu cay đối với một xã hội thực dân nửa phong kiến lố lăng, giả dối, sính danh và chuộng hình thức.
PHÂN TÍCH:
Vũ Trọng Phụng là một trong những cây bút trào phúng xuất sắc nhất của văn học Việt Nam hiện đại. Với cái nhìn sắc sảo và khả năng phát hiện những nghịch lí ẩn sau vẻ ngoài hào nhoáng, ông đã dựng nên một thế giới nghệ thuật đầy những cảnh tượng lố lăng, những con người giả dối và những giá trị bị đảo lộn. Trong tiểu thuyết “Số đỏ”, đoạn trích “Xuân Tóc Đỏ cứu quốc” là một minh chứng tiêu biểu cho tài năng trào phúng của nhà văn. Qua việc xây dựng hình tượng Xuân Tóc Đỏ và hàng loạt tình huống nghịch lí, Vũ Trọng Phụng đã tạo nên tiếng cười vừa sảng khoái vừa chua chát, qua đó phơi bày một xã hội thực dân nửa phong kiến đang chạy theo danh vọng, hình thức và lợi ích cá nhân, nơi những giá trị thiêng liêng như lòng yêu nước, danh dự và trách nhiệm với cộng đồng cũng có thể bị biến thành trò diễn.
Trước hết, tiếng cười trào phúng trong đoạn trích bật lên từ chính nghịch lí về nhân vật Xuân Tóc Đỏ. Xuân vốn là một kẻ xuất thân thấp kém, ít học, từng sống bằng nhiều nghề vặt vãnh và bản chất là một kẻ cơ hội. Hắn không có học vấn, không có phẩm chất của một người anh hùng, càng không có những cống hiến thực sự cho đất nước. Thế nhưng, trong một xã hội mà các giá trị bị đảo lộn, Xuân lại từng bước được đẩy lên những vị trí đáng kinh ngạc. Từ một kẻ vô danh, hắn trở thành nhân vật được chú ý, được ca ngợi và cuối cùng được khoác lên mình chiếc áo của một người có công với xã hội.
Chính sự đối lập giữa bản chất và danh vị ấy đã tạo nên một nghịch lí trào phúng đặc sắc. Một kẻ vốn chẳng có tài cán gì lại được tung hô như một nhân vật phi thường. Người đọc bật cười trước sự vô lí ấy, nhưng càng cười lại càng nhận ra phía sau tiếng cười là một vấn đề nghiêm trọng: một xã hội như thế nào mới có thể đưa một kẻ như Xuân Tóc Đỏ trở thành “anh hùng”? Vũ Trọng Phụng không chỉ cười Xuân mà còn cười cả những con người đã tôn Xuân lên. Xuân có thể trở thành “vĩ nhân” không phải vì hắn thực sự tài giỏi, mà vì xã hội ấy đang cần một hình tượng để tô điểm cho chính mình.
Tiếng cười trào phúng còn được tạo nên bởi sự đảo lộn các giá trị đạo đức. Trong đoạn trích, những lời lẽ như “cứu quốc”, “danh dự”, “yêu nước”, “văn minh” mang âm hưởng hết sức trang trọng. Nhưng khi đặt chúng bên cạnh hành động và bản chất của các nhân vật, vẻ trang trọng ấy lập tức trở thành đối tượng của tiếng cười. Những điều vốn thiêng liêng bị kéo xuống đời sống vụ lợi, tầm thường. Người ta nói về những giá trị lớn lao nhưng lại hành động vì danh tiếng, tiền bạc, địa vị hoặc lợi ích cá nhân.
Đây là một trong những thủ pháp trào phúng sắc bén nhất của Vũ Trọng Phụng: lấy chính những lời lẽ cao đẹp để phơi bày sự thấp kém phía sau. Càng nhiều lời ca ngợi về đạo đức, người đọc càng nhận ra sự thiếu vắng đạo đức. Càng nhiều lời nói về lòng yêu nước, sự giả dối càng hiện lên rõ rệt. Càng khoác lên con người những danh hiệu cao quý, nhà văn càng làm nổi bật khoảng cách giữa cái danh và cái thực. Tiếng cười vì thế không dừng lại ở việc chế giễu một cá nhân mà hướng tới cả một cơ chế xã hội đã làm cho những giá trị chân chính trở thành thứ có thể mua bán, tô vẽ và lợi dụng.
Đặc biệt, Vũ Trọng Phụng đã rất thành công khi xây dựng hình tượng Xuân Tóc Đỏ như một sản phẩm của chính xã hội mà hắn đang sống. Xuân không tự nhiên trở thành “người hùng”. Hắn được tạo ra bởi sự tung hô của đám đông, bởi những người thích danh tiếng, bởi một xã hội chuộng hình thức và bởi tâm lí chạy theo những điều mới mẻ mà không cần quan tâm đến bản chất. Vì vậy, Xuân vừa là kẻ gây cười, vừa là tấm gương phản chiếu bộ mặt xã hội.
Xuân càng được ca ngợi, xã hội càng trở nên đáng cười. Hắn càng được nâng lên cao, sự lố bịch của những người xung quanh càng hiện rõ. Đằng sau hình ảnh một “Xuân Tóc Đỏ cứu quốc” là cả một xã hội đang tự tạo ra những “người hùng” giả tạo để phục vụ cho những nhu cầu phù phiếm của chính mình. Nhà văn đã biến nghịch lí ấy thành một phương tiện để lật ngược lớp mặt nạ của xã hội.
Một phương diện khác làm nên sức mạnh của tiếng cười là nghệ thuật phóng đại và cường điệu. Vũ Trọng Phụng thường đẩy sự việc đến mức gần như phi lí để cái phi lí trở nên rõ ràng hơn. Những sự việc vốn không đáng kể được thổi phồng thành những chiến công lớn lao; những con người bình thường hoặc thậm chí đáng chê trách lại được khoác lên những danh hiệu rất kêu. Chính sự chênh lệch giữa cái thực và cái được tung hô đã tạo ra hiệu quả hài hước mạnh mẽ.
Nhưng tiếng cười càng lớn thì ý nghĩa phê phán càng sâu sắc. Nhà văn đang đặt ra một câu hỏi về cách xã hội nhìn nhận con người: phải chăng chỉ cần có danh hiệu, có sự tung hô và một vẻ ngoài phù hợp là một kẻ tầm thường cũng có thể trở thành “người hùng”? Nếu những giá trị chân chính không còn được đánh giá bằng thực chất mà bằng lời đồn, bằng truyền thông và bằng sự tâng bốc, thì xã hội ấy đã rơi vào tình trạng đảo lộn nghiêm trọng.
Đằng sau tiếng cười về Xuân Tóc Đỏ là tiếng cười đối với bệnh sính danh, sính hình thức và tâm lí chạy theo “mốt” của một bộ phận xã hội đương thời. Con người không còn quan tâm nhiều đến việc mình thực sự là ai mà quan tâm đến việc người khác nhìn mình như thế nào. Danh dự trở thành một thứ để trưng ra. Văn minh trở thành một thứ để khoe khoang. Yêu nước trở thành một thứ có thể được sử dụng nhằm đánh bóng tên tuổi. Chính sự giả dối ấy khiến xã hội trong “Số đỏ” trở thành một sân khấu lớn, nơi mỗi người đều cố khoác lên mình một vai diễn đẹp đẽ hơn con người thật.
Đáng chú ý, Vũ Trọng Phụng không xây dựng tiếng cười theo hướng đơn giản là chỉ trích một vài cá nhân. Tiếng cười của ông có tính chất hệ thống. Từ Xuân Tóc Đỏ đến những nhân vật thuộc tầng lớp thượng lưu, từ những người sính văn minh đến những kẻ chạy theo danh vọng, tất cả đều góp phần tạo nên một bức tranh xã hội nhố nhăng. Mỗi người có một cách giả dối khác nhau, nhưng tất cả đều gặp nhau ở sự xa rời những giá trị chân thực. Chính vì thế, đoạn trích không chỉ kể câu chuyện về sự “thăng tiến” đầy bất ngờ của Xuân mà còn phơi bày cả một cơ chế đã biến cái giả thành cái thật, biến cái tầm thường thành cái cao quý.
Điều sâu sắc trong nghệ thuật trào phúng của Vũ Trọng Phụng là ông để chính sự phi lí tự phơi bày sự phi lí. Nhà văn không cần liên tục lên án hay bình luận trực tiếp. Chỉ cần đặt Xuân Tóc Đỏ vào vị trí “cứu quốc”, đặt những lời lẽ cao cả bên cạnh những hành động vụ lợi, ông đã khiến bản chất của xã hội tự bộc lộ. Cách viết ấy tạo nên một tiếng cười lạnh và sắc. Người đọc cười trước những cảnh tượng tưởng như vô lý, nhưng sau đó lại phải suy ngẫm vì nhận ra đằng sau cái hài là một hiện thực xã hội đáng buồn.
Qua đoạn trích “Xuân Tóc Đỏ cứu quốc”, tiếng cười trào phúng vì thế mang một ý nghĩa phê phán xã hội mạnh mẽ. Vũ Trọng Phụng đã vạch trần bộ mặt của xã hội thực dân nửa phong kiến với những căn bệnh như sính hình thức, chuộng danh hão, giả tạo, cơ hội và đảo lộn các giá trị. Những điều đáng lẽ phải được tôn trọng như danh dự, đạo đức, lòng yêu nước lại bị biến thành phương tiện để con người đánh bóng bản thân. Nhà văn không chỉ cười một Xuân Tóc Đỏ mà còn phê phán cả những người đã tạo điều kiện để Xuân trở thành “anh hùng”.
Có thể nói, tiếng cười trong “Xuân Tóc Đỏ cứu quốc” là một tiếng cười đa nghĩa. Nó hài hước bởi những nghịch lí, cay đắng bởi sự giả dối và sắc lạnh bởi sức mạnh phê phán. Qua hình tượng Xuân Tóc Đỏ cùng nghệ thuật xây dựng tình huống trào phúng đặc sắc, Vũ Trọng Phụng đã cho thấy một nghịch lí đau đớn: khi xã hội quá coi trọng cái danh mà xem nhẹ cái thực, kẻ cơ hội có thể được tôn vinh còn những giá trị chân chính lại bị che khuất. Bởi vậy, tiếng cười của “Số đỏ” không chỉ khiến người đọc bật cười trước một thời đại lố lăng mà còn buộc mỗi người phải nhìn sâu hơn vào khoảng cách giữa vẻ ngoài và bản chất, giữa danh hiệu và giá trị thực của con người.
Khóa học ngữ văn
