Một cuộc gặp gỡ chỉ diễn ra trong ít phút dưới ánh trăng đêm nhưng lại chứa đựng biết bao nước mắt, yêu thương và đau đớn. Trong truyện ngắn “Mợ Du” của Nguyên Hồng, nhà văn đã khắc họa đầy xúc động hình ảnh người mẹ bị chia cắt khỏi con ruột nhưng vẫn mang trong tim tình mẫu tử cháy bỏng, không gì có thể dập tắt. Bằng giọng văn giàu chất trữ tình cùng những chi tiết tâm lí tinh tế, tác phẩm không chỉ làm người đọc nghẹn ngào trước cuộc đoàn tụ ngắn ngủi của hai mẹ con mà còn gợi lên niềm xót thương sâu sắc cho số phận người phụ nữ trong xã hội cũ. Cùng Học văn Cô Diệu Thu khám phá vẻ đẹp nhân văn của tác phẩm để cảm nhận sức mạnh bất diệt của tình mẫu tử – thứ tình cảm có thể vượt qua mọi chia lìa, mất mát và thử thách của cuộc đời.
TÁC PHẨM:
(Lược phần đầu: Sau cuộc hôn nhân sắp đặt, mợ Du sống với cậu Du không hạnh phúc. Họ bỏ nhau và mợ Du phải rời quê hương, không được nuôi con, vào Vinh kiếm sống. Nhớ con, mợ tìm về quê. Để được gặp con – Dũng, mợ đã nhờ nhân vật tôi – cậu bé An – giúp đỡ).
May quá, tôi vừa tới cửa nhà cậu Du thì thằng Dũng ở trong nhà đâm bổ ra gọi hàng mía. Nó không để tôi nói thêm với nó một nhời, chạy theo tôi ngay và luôn luôn bắt tôi đưa xem đồng hào đôi mới.
Chúng tôi vừa mởi đến cổng vườn nhà ông Hào, mợ Du ở một bụi dâm bụt lao sầm ra, ôm chặt lấy thằng Dũng vừa nức nở kêu tên Dũng:
– Dũng! Dũng! Dũng con ơi!
Mợ bế xốc Dũng lên, đẩy cánh cồng chạy vào trong cùng vườn. Tôi theo vào. Mợ Du đặt Dũng xuống đất, mợ quỳ thẳng đầu gối, hai tay choàng lấy người Dũng. Vẫn cái giọng nghẹn ngào ấy:
– Dũng! Dũng! Dũng có nhớ mợ không? Bà có đánh Dũng không? Cậu có bênh Dũng không? Dũng có nhớ mợ không? Có thương mợ không?
Dũng không đáp, ngả đầu vào vai mẹ mếu máo:
– Hự! Hự … mợ về nhà với con cơ …
Mợ Du hôn rối rít vào má, vào trán, vào cằm Dũng rồi khóc nức nở:
– Giời ơi! Giời ơi! Mợ chết mất! Dũng ơi! Dũng ơi!
Ánh trăng vằng vặc đã gội tràn trề xuống hai gương mặt đầm đìa nước mắt áp lên nhau và hai mái tóc ngắn dài trộn lẫn với nhau. Hương hoa cau và hoa lí sáng và ấm đã xao xuyến lên bởi những tiếng khóc dồn dập vỡ lở ở một góc vườn, rì rì tiếng dế.
Tôi dần thấy nghẹn ở cổ. Tôi phải bưng lấy mặt và quay đi chỗ khác: “Mợ ơi! Mợ ơi!”.
Đằng kia Dũng cũng: “Mợ ơi! Mợ ơi!”
Tiếng khóc của Dũng và cả chính tiếng khóc của tôi càng xé lòng tôi ra. Chợt mợ Du đứng vùng lên, hất mạnh mái tóc xõa ra đằng sau.
Thoáng cái, mắt mợ quắc lên sáng ngời và gương mặt trắng mát của mợ tái hẳn đi. Mợ cắn chặt môi dưới, lắc mạnh đầu luôn mấy cải. Ảnh trăng càng chảy cuồn cuộn trong những đợt tóc đen ánh trở nên hung dài chấm gót của mợ Dũng.
Mắt người mẹ khốn nạn, mắt đứa con đầy đọa và mắt tôi đắm vào nhau không biết trong bao nhiêu phút, yên lặng và tê mê…
Một lúc sau, mợ Dũng dắt Dũng ra ngoài vườn. Tôi chực chạy ra hè trước, mợ vội chạy theo, kéo tôi lại. Mợ, một tay nắm tay Dũng, một tay xoa đầu tôi, giọng khàn khàn và vẫn nghẹn ngào:
– An và em Dũng về nhà nhé. Mấy hôm nữa mợ lại về. Mợ đã dặn ông Hào rồi đấy, An và Dũng muốn ăn thức gì thì ăn.
Nói đoạn, mợ cúi xuống lại hôn rít, vào trán, vào má, vào cổ, vào gáy Dũng. Toàn thân tôi lại rung chuyển trước sự quyến luyến này.
(Lược phần cuối: Từ đó trở đi, mỗi lần mợ Dũng trở về, nhân vật tôi đều giúp hai mẹ con gặp nhau. Sau mười bảy, mười tám năm, nhân vật tôi tình cờ biết câu chuyện về mợ Du khi mợ đã qua đời. Di vật cuối cùng của mợ để lại chính là những bức thư và tấm ảnh chụp chung với Dũng cùng với nỗi nhớ con được ghi chú đằng sau bức ảnh.)
(Trích Những truyện hay viết cho thiếu nhi, NXB Kim Đồng, 2021, tr.113-115)
PHÂN TÍCH:
Có những nỗi đau không cần cất thành lời, chỉ một giọt nước mắt cũng đủ để người ta hiểu rằng trái tim đã từng tan vỡ đến nhường nào. Trong văn xuôi Việt Nam hiện đại, Nguyên Hồng là cây bút đặc biệt giàu lòng trắc ẩn, luôn hướng ngòi bút của mình về những con người bé nhỏ, bất hạnh nhưng giàu tình yêu thương. Truyện ngắn “Mợ Du” là một trang viết như thế. Qua hình tượng người mẹ bị tước đoạt quyền làm mẹ, tác giả đã khắc họa một tình mẫu tử sâu nặng, đau đớn mà tha thiết, đồng thời bày tỏ niềm xót xa trước số phận con người trong xã hội cũ.
Nguyên Hồng vốn nổi tiếng với những trang văn chan chứa cảm xúc, đặc biệt khi viết về phụ nữ và trẻ em, những con người chịu nhiều thiệt thòi trong xã hội. “Mợ Du” tiêu biểu cho phong cách ấy. Không cần đến những biến cố lớn lao, chỉ bằng một cuộc gặp gỡ ngắn ngủi giữa hai mẹ con trong đêm trăng, nhà văn đã làm bật lên một bi kịch nhân sinh đầy ám ảnh.
Trước hết, mợ Du hiện lên là một người phụ nữ bất hạnh, bị đẩy vào hoàn cảnh éo le. Cuộc hôn nhân sắp đặt không hạnh phúc đã khiến mợ phải rời xa gia đình, đặc biệt là đứa con ruột thịt. Không được quyền nuôi con, phải tha hương kiếm sống, mợ Du mang trong mình nỗi đau bị tước đoạt thiên chức làm mẹ, một mất mát không gì bù đắp. Chính hoàn cảnh ấy đã trở thành nền tảng cho mọi hành động và cảm xúc mãnh liệt của mợ trong cuộc gặp gỡ với con.
Cuộc đoàn tụ ngắn ngủi giữa mợ Du và bé Dũng là đoạn văn giàu cảm xúc nhất, nơi tình mẫu tử được đẩy lên cao trào. Ngay khi gặp con, mợ “lao sầm ra”, “ôm chặt”, “bế xốc”, những động từ mạnh, dồn dập diễn tả sự vỡ òa của tình cảm bị dồn nén bấy lâu. Tiếng gọi “Dũng! Dũng! Dũng con ơi!” lặp đi lặp lại như một tiếng nấc nghẹn, vừa mừng rỡ, vừa đau đớn. Đó không chỉ là lời gọi tên, mà là tiếng gọi của trái tim người mẹ đã chờ đợi quá lâu cho giây phút này.
Đặc biệt, những câu hỏi dồn dập: “Dũng có nhớ mợ không?… Có thương mợ không?” đã bộc lộ một nỗi khát khao cháy bỏng, khát khao được con ghi nhớ, được con yêu thương. Ẩn sau những câu hỏi ấy là một nỗi lo sợ thầm kín, sợ rằng thời gian và hoàn cảnh sẽ khiến đứa con xa cách tình mẹ. Chính vì vậy, mợ vừa hỏi, vừa như van nài, vừa như tự trấn an mình. Đó là tâm trạng đầy giằng xé của một người mẹ bị chia lìa.
Tình cảm ấy được đẩy lên đỉnh điểm qua những cử chỉ yêu thương cuồng nhiệt: “hôn rối rít vào má, vào trán, vào cằm”, rồi “khóc nức nở”. Những hành động ấy không còn giữ được sự kìm nén, mà tuôn trào như dòng nước vỡ bờ. Trong khoảnh khắc ấy, mợ Du không còn là một người phụ nữ yếu đuối, mà là hiện thân của tình mẫu tử thiêng liêng, thứ tình cảm có thể vượt qua mọi rào cản của lễ giáo và định kiến.
Khung cảnh đêm trăng càng làm tăng thêm vẻ đẹp và chiều sâu của đoạn văn. “Ánh trăng vằng vặc”, “hương hoa cau và hoa lí”, “tiếng dế rì rì”, tất cả tạo nên một không gian vừa thơ mộng vừa thấm đẫm nỗi buồn. Thiên nhiên dường như cũng hòa vào cảm xúc của con người, làm nền cho cuộc gặp gỡ đầy nước mắt. Chính sự đối lập giữa vẻ đẹp yên bình của cảnh vật và nỗi đau xé lòng của con người đã tạo nên một dư âm sâu lắng.
Tuy nhiên, bên cạnh sự dịu dàng, mợ Du còn hiện lên với một nội tâm dữ dội, phức tạp. Chi tiết “mắt mợ quắc lên sáng ngời”, “cắn chặt môi”, “lắc mạnh đầu” cho thấy một sự giằng xé mãnh liệt. Đó là khoảnh khắc mợ phải tự kìm nén tình cảm, tự nhắc mình không được yếu lòng. Bởi mợ hiểu rằng, mình không thể ở lại với con. Chính sự tỉnh táo đau đớn ấy càng làm nổi bật bi kịch, yêu con tha thiết nhưng không thể sống cùng con.
Quyết định chia tay trong nghẹn ngào của mợ Du là một minh chứng rõ rệt cho sự hi sinh thầm lặng. Dù con tha thiết “mợ về nhà với con cơ”, mợ vẫn phải dứt lòng rời đi. Những lời dặn dò, cử chỉ “hôn rít” lần cuối thể hiện sự quyến luyến đến tột cùng. Mợ không rời đi vì hết yêu, mà chính vì quá yêu nên phải chấp nhận hi sinh, không làm xáo trộn cuộc sống của con. Đây chính là vẻ đẹp cao cả của tình mẫu tử, biết buông tay khi không thể giữ, nhưng tình yêu thì không bao giờ vơi cạn.
Hình ảnh mợ Du còn được soi chiếu qua điểm nhìn của nhân vật “tôi”, cậu bé An. Những giọt nước mắt của An, cảm giác “nghẹn ở cổ”, “bưng lấy mặt” cho thấy sức lan tỏa mạnh mẽ của tình mẫu tử. Không chỉ Dũng, mà cả người chứng kiến cũng bị cuốn vào cảm xúc ấy. Điều này góp phần làm nổi bật tính chân thực và sức lay động của câu chuyện.
Về nghệ thuật, Nguyên Hồng đã sử dụng thành công ngôn ngữ giàu cảm xúc, kết hợp với hệ thống động từ mạnh và chi tiết miêu tả tinh tế. Giọng văn vừa thiết tha, vừa xót xa, thấm đẫm chất trữ tình. Đặc biệt, việc đặt nhân vật vào một tình huống éo le đã giúp bộc lộ rõ nét nội tâm và phẩm chất của mợ Du.
“Mợ Du” không chỉ là câu chuyện về một người mẹ cụ thể, mà còn là tiếng nói nhân đạo sâu sắc về số phận người phụ nữ trong xã hội cũ. Qua đó, tác giả lên án những hủ tục đã tước đoạt quyền sống, quyền làm mẹ của họ, đồng thời khẳng định vẻ đẹp bất diệt của tình mẫu tử.
Khép lại trang truyện, người đọc không chỉ nhớ đến những giọt nước mắt, mà còn mang theo một nỗi ám ảnh dịu dàng, có những tình yêu không thể trọn vẹn, nhưng chính sự dang dở ấy lại khiến nó trở nên sâu sắc và bất tử. Mợ Du, với tất cả nỗi đau và tình thương, đã trở thành một hình ảnh không thể phai mờ trong lòng người đọc.
Tham khảo cuốn Đỉnh cao công thức nghị luận văn học: https://letrandieuthu.com/dinh-cao-cong-thuc-nghi-luan…
#hocvanbangcongthuc #cogiaodieuthu #hocvancodieuthu #balaido #nguyenconghoan #vanhoc #phantichvanhoc #nghiluanvanhoc #NLVH #phantichtruyen
Khóa học ngữ văn
