Soạn bài Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu giúp học sinh hiểu rõ bức tranh xã hội Việt Nam cuối thế kỉ XIX qua ngòi bút trào phúng sắc sảo của Trần Tế Xương.
Thông qua việc tái hiện cảnh trường thi nhốn nháo, nhà thơ phê phán sự suy tàn của nền khoa cử phong kiến. Đồng thời, tác giả bộc lộ nỗi đau xót trước tình cảnh đất nước mất chủ quyền.

Cùng Học Văn Cô Diệu Thu tìm hiểu tác giả, tác phẩm và giải đáp đầy đủ các câu hỏi trong SGK Ngữ văn 8, tập 1, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống, trang 82-83.
I. Tìm hiểu chung về Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu
1. Tác giả Trần Tế Xương
- Trần Tế Xương (1870–1907), thường được gọi là Tú Xương.
- Quê quán: Làng Vị Xuyên, huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định.
- Ông là nhà thơ nổi tiếng với hai mảng sáng tác: thơ trào phúng và thơ trữ tình.
- Thơ Tú Xương phản ánh chân thực xã hội Việt Nam trong buổi giao thời.
Đặc biệt, ông thường sử dụng tiếng cười châm biếm để phê phán những hiện tượng nhố nhăng, suy đồi của xã hội đương thời.
Bên cạnh đó, thơ Tú Xương còn chứa đựng tình yêu quê hương, đất nước và nỗi trăn trở trước thời cuộc.
2. Tác phẩm Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu
Hoàn cảnh sáng tác:
Bài thơ viết về khoa thi Hương năm Đinh Dậu (1897) tại trường thi Nam Định. Đây là thời điểm nền khoa cử phong kiến đang suy tàn dưới sự thống trị của thực dân Pháp.
Thể thơ: Thất ngôn bát cú Đường luật.
Phương thức biểu đạt chính: Biểu cảm kết hợp với miêu tả.
Nhan đề khác: Vịnh khoa thi Hương.
Nội dung chính:
Bài thơ tái hiện cảnh trường thi nhốn nháo, nhếch nhác cùng sự xuất hiện đầy phô trương của quan sứ và mụ đầm.
Qua đó, Trần Tế Xương phê phán xã hội thực dân nửa phong kiến. Đồng thời, nhà thơ bộc lộ nỗi đau xót trước tình cảnh nước nhà mất chủ quyền.
3. Bố cục bài thơ
Bài thơ gồm bốn phần theo kết cấu đề – thực – luận – kết của thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật.
| Phần | Nội dung |
|---|---|
| Hai câu đề | Giới thiệu khoa thi Hương năm Đinh Dậu. |
| Hai câu thực | Khắc họa hình ảnh sĩ tử và quan trường. |
| Hai câu luận | Miêu tả sự xuất hiện của quan sứ và mụ đầm. |
| Hai câu kết | Lời nhắn nhủ, thức tỉnh nhân tài trước tình cảnh đất nước. |
Nhìn chung, bố cục bài thơ có sự chuyển biến từ việc tái hiện hiện thực đến bộc lộ cảm xúc. Tiếng cười trào phúng dần lắng xuống, nhường chỗ cho nỗi đau và sự trăn trở về vận mệnh dân tộc.
II. Soạn bài Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu – Trước khi đọc (trang 82)
Câu 1. Nhà nước phong kiến xưa tổ chức các kì thi cho sĩ tử tham gia nhằm mục đích gì?
Trả lời:
Nhà nước phong kiến xưa tổ chức các kì thi nhằm tuyển chọn những người có tài năng, kiến thức để bổ sung vào đội ngũ quan lại.
Qua đó, triều đình có thể phát hiện, trọng dụng nhân tài để phục vụ đất nước.
Câu 2. Sau cuộc thi (thể thao, nghệ thuật, giáo dục,…) thường sẽ có một buổi lễ xướng danh và trao giải. Mục đích của lễ xướng danh là gì?
Trả lời:
Lễ xướng danh nhằm công bố và tôn vinh những người đạt thành tích cao trong cuộc thi. Đây cũng là dịp ghi nhận sự nỗ lực của những người tham gia.
Đồng thời, hoạt động này còn khuyến khích mọi người tiếp tục học tập, rèn luyện và phấn đấu.
III. Soạn bài Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu – Đọc văn bản
Trong quá trình đọc văn bản, học sinh cần chú ý những hình ảnh, từ ngữ giàu tính trào phúng.
1. Theo dõi: Các chi tiết miêu tả con người và khung cảnh lễ xướng danh
Trả lời:
Những chi tiết miêu tả con người và khung cảnh lễ xướng danh gồm:
- Sĩ tử: “lôi thôi”, “vai đeo lọ”.
- Quan trường: “ậm ọe”, “miệng thét loa”.
- Khung cảnh trường thi: “Trường Nam thi lẫn với trường Hà”.
Những từ ngữ trên gợi lên hình ảnh trường thi nhếch nhác, ồn ào và hỗn độn. Qua đó, tác giả làm nổi bật sự mất đi vẻ trang nghiêm của một kì thi tuyển chọn nhân tài.
2. Chú ý: Sự xuất hiện của các nhân vật người nước ngoài trong kì thi
Trả lời:
Hai nhân vật người nước ngoài xuất hiện trong bài thơ là quan sứ và mụ đầm.
Tác giả khắc họa những nhân vật này qua các chi tiết:
- “Cờ kéo rợp trời”.
- “Váy lê quét đất”.
Sự xuất hiện đầy phô trương của quan sứ và mụ đầm tạo nên tiếng cười trào phúng. Đồng thời, hình ảnh ấy cho thấy sự lấn át của quyền lực thực dân đối với nền khoa cử dân tộc.
IV. Soạn bài Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu – Sau khi đọc (trang 83)
Câu 1. Bố cục bài thơ gồm mấy phần? Đó là những phần nào?
Trả lời:
Bài thơ gồm bốn phần theo kết cấu đề, thực, luận, kết:
- Hai câu đề: Giới thiệu khoa thi Hương năm Đinh Dậu và tình trạng thi cử có nhiều biến đổi.
- Hai câu thực: Miêu tả hình ảnh sĩ tử và quan trường với dáng vẻ nhếch nhác, lộn xộn.
- Hai câu luận: Khắc họa sự xuất hiện của quan sứ và mụ đầm, làm nổi bật tình cảnh đáng buồn của trường thi.
- Hai câu kết: Lời nhắn nhủ, thức tỉnh nhân tài đất Bắc trước tình cảnh nước nhà.
Câu 2. Hai câu đề cho biết điều gì về chế độ thi cử ở nước ta cuối thế kỉ XIX?
Trả lời:
Hai câu đề cho thấy chế độ thi cử ở nước ta cuối thế kỉ XIX đã có nhiều thay đổi. Dù vẫn duy trì quy định thi cử trước đây, nền khoa cử phong kiến không còn giữ được sự trang nghiêm vốn có.
Cụ thể:
- “Nhà nước ba năm mở một khoa”: Nhắc đến quy định ba năm tổ chức một kì thi Hương.
- “Trường Nam thi lẫn với trường Hà”: Sĩ tử của hai trường thi Nam Định và Hà Nội phải thi chung tại Nam Định.
Đặc biệt, từ “lẫn” gợi lên sự xáo trộn, thiếu quy củ của trường thi.
Qua đó, tác giả phản ánh sự suy tàn của nền khoa cử phong kiến dưới ảnh hưởng của thực dân Pháp. Đồng thời, nhà thơ thể hiện thái độ châm biếm, bất bình trước hiện thực ấy.
Câu 3. Biện pháp tu từ nào đã được sử dụng trong cách diễn đạt “Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ” và “Ậm ọe quan trường miệng thét loa”? Nêu rõ tác dụng của biện pháp tu từ đó trong việc tái hiện hình ảnh các sĩ tử và quan viên người Việt.
Trả lời:
Bước 1. Gọi tên và chỉ ra biện pháp tu từ
Tác giả sử dụng biện pháp tu từ đảo ngữ:
- Đưa từ “lôi thôi” lên trước “sĩ tử”.
- Đưa từ “ậm ọe” lên trước “quan trường”.
Bước 2. Nêu tác dụng
- Giúp câu thơ tăng sức gợi hình, gợi cảm, tạo ấn tượng mạnh đối với người đọc.
- Nhấn mạnh dáng vẻ luộm thuộm, nhếch nhác của các sĩ tử. Họ không còn giữ được phong thái nho nhã, chỉn chu vốn có.
- Làm nổi bật vẻ ồn ào, ra oai nhưng thiếu sự đĩnh đạc của những viên quan coi thi.
- Khắc họa khung cảnh trường thi nhốn nháo, hỗn độn và thiếu trang nghiêm.
- Qua đó, tác giả thể hiện thái độ châm biếm, đả kích sự suy tàn của chế độ khoa cử phong kiến.
Như vậy, biện pháp đảo ngữ góp phần tạo nên tiếng cười trào phúng vừa hài hước, vừa chua chát.
Câu 4. Phân tích tác dụng của phép đối được tác giả sử dụng trong hai câu thực.
Trả lời:
Phép đối trong hai câu thực:
- “Lôi thôi” đối với “ậm ọe”.
- “Sĩ tử” đối với “quan trường”.
- “Vai đeo lọ” đối với “miệng thét loa”.
Tác dụng:
- Tạo sự cân xứng, hài hòa về cấu trúc và nhịp điệu cho hai câu thơ.
- Làm nổi bật đặc điểm của hai nhóm nhân vật trung tâm trong trường thi: sĩ tử nhếch nhác, luộm thuộm; quan trường ồn ào, ra vẻ quyền uy.
- Khắc họa không khí hỗn độn, thiếu trang nghiêm của một kì thi vốn có nhiệm vụ tuyển chọn nhân tài.
- Tăng sức biểu đạt và tạo tiếng cười trào phúng sâu cay.
Qua phép đối, Trần Tế Xương thể hiện thái độ châm biếm, phê phán sự xuống cấp của chế độ thi cử và xã hội đương thời.
Câu 5. Tiếng cười trào phúng được thể hiện như thế nào qua việc đặc tả, nhấn mạnh hai hình ảnh mang tính chất “ngoại lai” là quan sứ và mụ đầm?
Trả lời:
Tiếng cười trào phúng được thể hiện rõ nét qua cách tác giả khắc họa quan sứ và mụ đầm trong hai câu luận:
- “Cờ kéo rợp trời”: Gợi cảnh đón tiếp quan sứ đầy phô trương, thị oai. Hình ảnh lá cờ còn gợi liên tưởng đến quyền lực của chính quyền thực dân.
- “Váy lê quét đất”: Khắc họa hình ảnh mụ đầm với trang phục nổi bật, trở nên kệch cỡm trong không gian trường thi vốn mang tính trang nghiêm.
Bên cạnh đó, tác giả sử dụng phép đối giữa “cờ kéo rợp trời” và “váy lê quét đất”, giữa “quan sứ” và “mụ đầm”.
Việc đặt hình ảnh lá cờ bên cạnh chiếc váy tạo nên sự đối ứng bất ngờ, góp phần tăng sắc thái mỉa mai, châm biếm.
Sự xuất hiện của hai nhân vật mang tính chất “ngoại lai” còn cho thấy quyền lực thực dân đã lấn át một kì thi vốn thuộc về nền giáo dục dân tộc.
Qua đó, tác giả không chỉ phê phán cảnh tượng lố bịch mà còn bộc lộ nỗi đau trước tình cảnh nước nhà mất chủ quyền.
Câu 6. Nhắc đến “nhân tài đất Bắc”, tác giả muốn ám chỉ những đối tượng nào? Em cảm nhận được thái độ gì của tác giả qua lời nhắn nhủ ấy?
Trả lời:
Đối tượng mà tác giả hướng đến:
“Nhân tài đất Bắc” trước hết chỉ tầng lớp trí thức đương thời, bao gồm sĩ tử, quan viên và những người có học vấn, tài năng.
Mở rộng hơn, lời thơ còn hướng đến những người có lòng tự trọng dân tộc và trách nhiệm với vận mệnh đất nước.
Thái độ của tác giả:
- Mỉa mai, chua chát trước sự thờ ơ của một bộ phận trí thức đối với tình cảnh nước nhà.
- Đau xót, trăn trở trước cảnh đất nước mất chủ quyền.
- Tha thiết nhắn nhủ, thức tỉnh những người có tài năng và học vấn hãy nhận thức rõ hiện thực.
- Mong muốn tầng lớp trí thức có ý thức về lòng tự trọng dân tộc và trách nhiệm với quê hương.
Như vậy, đằng sau lời thơ châm biếm là tình yêu nước sâu sắc và nỗi lòng của một nhà thơ luôn trăn trở trước thời cuộc.
Câu 7. Nhân vật nào trong bài thơ để lại ấn tượng cho em nhiều nhất? Vì sao?
Trả lời:
Nhân vật để lại cho em ấn tượng sâu sắc nhất là những người sĩ tử.
Thay vì xuất hiện với phong thái thư sinh nho nhã, chỉn chu, họ lại mang dáng vẻ “lôi thôi”, “vai đeo lọ”. Hình ảnh ấy vừa tạo nên tiếng cười trào phúng, vừa gợi sự thương cảm, xót xa.
Qua hình ảnh sĩ tử, em nhận thấy sự sa sút của nền khoa cử phong kiến trong bối cảnh đất nước bị thực dân Pháp thống trị.
Đồng thời, em cũng cảm nhận được nỗi đau của Trần Tế Xương trước tình cảnh xã hội đương thời.
Câu 8. Cảm xúc chủ đạo của tác giả trong bài thơ này là gì?
Trả lời:
Cảm xúc chủ đạo của tác giả là sự đau xót, chua chát và bất bình trước hiện thực đất nước.
Những cảm xúc ấy được thể hiện qua tiếng cười trào phúng nhằm châm biếm, đả kích sự nhố nhăng và suy tàn của chế độ thi cử phong kiến.
Đặc biệt, ở hai câu kết, nỗi đau trước cảnh nước nhà mất chủ quyền và sự trăn trở về trách nhiệm của tầng lớp trí thức bộc lộ rõ nét.
Qua đó, người đọc cảm nhận được lòng tự trọng dân tộc và tình yêu nước sâu sắc của Trần Tế Xương.
V. Viết kết nối với đọc Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu (trang 83)
Đề bài: Viết đoạn văn (khoảng 7–9 câu) phân tích một chi tiết có tính chất trào phúng mà em ấn tượng nhất trong bài thơ Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu.
1. Hướng dẫn tìm ý và lập dàn ý
Mở đoạn:
- Giới thiệu bài thơ, tác giả.
- Nêu chi tiết có tính chất trào phúng mà em ấn tượng.
Thân đoạn:
- Chỉ ra từ ngữ, hình ảnh miêu tả chi tiết.
- Phân tích đặc điểm và ý nghĩa của chi tiết.
- Làm rõ biện pháp nghệ thuật mà tác giả sử dụng.
- Phân tích tiếng cười trào phúng và hiện thực xã hội mà chi tiết phản ánh.
Kết đoạn:
Khẳng định giá trị của chi tiết và thái độ, tình cảm của tác giả.
Công thức ghi nhớ:
GIỚI THIỆU CHI TIẾT → PHÂN TÍCH TỪ NGỮ, HÌNH ẢNH → NGHỆ THUẬT → Ý NGHĨA TRÀO PHÚNG → THÁI ĐỘ TÁC GIẢ
2. Đoạn văn mẫu số 1: Phân tích hình ảnh sĩ tử
Trong bài thơ Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu, em ấn tượng nhất với hình ảnh sĩ tử qua câu thơ “Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ”. Chỉ bằng một vài từ ngữ ngắn gọn, Trần Tế Xương đã khắc họa dáng vẻ nhếch nhác, luộm thuộm của những người đi thi. Từ “lôi thôi” được đảo lên đầu câu nhằm nhấn mạnh trạng thái thiếu chỉn chu của sĩ tử. Hình ảnh “vai đeo lọ” càng làm nổi bật vẻ ngoài lỉnh kỉnh, mất đi phong thái nho nhã vốn có của người học trò. Đáng chú ý, hình ảnh ấy còn được đặt trong thế đối xứng với quan trường “ậm ọe”, “miệng thét loa”, khiến khung cảnh trường thi càng thêm hỗn độn. Qua chi tiết này, nhà thơ không chỉ tạo nên tiếng cười châm biếm mà còn phơi bày sự suy tàn của nền khoa cử phong kiến. Đằng sau tiếng cười ấy là nỗi đau xót trước tình cảnh đất nước và sự xuống cấp của xã hội đương thời.
3. Đoạn văn mẫu số 2: Phân tích hình ảnh quan trường
Một trong những chi tiết trào phúng khiến em ấn tượng nhất trong bài thơ Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu là hình ảnh quan trường. Qua câu thơ “Ậm ọe quan trường miệng thét loa”, Trần Tế Xương đã khắc họa chân dung những viên quan coi thi đầy mỉa mai. Từ láy tượng thanh “ậm ọe” gợi cách nói năng thiếu rõ ràng, ra vẻ quyền uy. Đặc biệt, biện pháp đảo ngữ giúp nhấn mạnh đặc điểm đáng châm biếm của đối tượng. Hình ảnh “miệng thét loa” tiếp tục làm nổi bật sự ồn ào, thiếu đĩnh đạc của quan trường. Qua đó, trường thi hiện lên như một nơi hỗn độn, mất đi vẻ trang nghiêm vốn có. Tác giả không chỉ chế giễu những viên quan coi thi mà còn phê phán sự suy tàn của chế độ khoa cử phong kiến. Đằng sau tiếng cười trào phúng là nỗi bất bình và sự đau xót của nhà thơ trước hiện thực xã hội.
4. Đoạn văn mẫu số 3: Phân tích hình ảnh mụ đầm
Trong bài thơ Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu, hình ảnh mụ đầm để lại cho em nhiều ấn tượng sâu sắc. Qua câu thơ “Váy lê quét đất mụ đầm ra”, tác giả đã khắc họa một hình ảnh mang tính chất “ngoại lai” giữa không gian trường thi. Đặc biệt, cụm từ “váy lê quét đất” được đưa lên đầu câu nhằm nhấn mạnh dáng vẻ của nhân vật. Hình ảnh ấy trở nên kệch cỡm khi xuất hiện trong một buổi lễ vốn mang tính trang nghiêm. Bên cạnh đó, tác giả còn đặt hình ảnh chiếc váy trong thế đối với lá cờ ở câu thơ trước, tạo nên tiếng cười mỉa mai sâu cay. Sự xuất hiện của mụ đầm cho thấy sự lấn át của quyền lực thực dân đối với nền khoa cử dân tộc. Qua chi tiết này, Trần Tế Xương không chỉ phê phán cảnh tượng nhố nhăng mà còn bộc lộ nỗi đau trước tình cảnh đất nước mất chủ quyền. Vì vậy, tiếng cười trong bài thơ vừa có sức đả kích mạnh mẽ, vừa chứa đựng niềm xót xa.
VI. Phân tích ngắn gọn bài thơ Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu
1. Hai câu đề: Sự xáo trộn của chế độ thi cử
Mở đầu bài thơ, Trần Tế Xương giới thiệu quy định tổ chức thi Hương ba năm một lần.
Tuy nhiên, điểm đáng chú ý là việc sĩ tử trường Nam và trường Hà phải thi chung. Từ “lẫn” không chỉ thông báo một sự thay đổi trong cách tổ chức mà còn gợi lên sự xáo trộn, thiếu quy củ.
Ngay từ hai câu đầu, tác giả đã kín đáo thể hiện thái độ châm biếm trước sự suy tàn của nền khoa cử.
2. Hai câu thực: Hình ảnh sĩ tử và quan trường
Hai câu thực tập trung khắc họa những nhân vật trung tâm của trường thi.
Trước hết, sĩ tử xuất hiện với dáng vẻ lôi thôi, luộm thuộm. Trong khi đó, quan trường lại ồn ào, ra oai nhưng thiếu sự đĩnh đạc.
Đặc biệt, tác giả kết hợp phép đối, đảo ngữ và các từ láy giàu sức gợi. Những biện pháp nghệ thuật ấy tạo nên bức tranh trường thi vừa hài hước, vừa đáng buồn.
Qua đó, nhà thơ phơi bày sự xuống cấp của nền khoa cử phong kiến.
3. Hai câu luận: Sự xuất hiện của quan sứ và mụ đầm
Ở hai câu luận, bức tranh trường thi trở nên kệch cỡm hơn với sự xuất hiện của quan sứ và mụ đầm.
Hình ảnh cờ kéo rợp trời thể hiện sự phô trương, thị oai. Bên cạnh đó, hình ảnh váy lê quét đất tạo nên sắc thái châm biếm sâu cay.
Đặc biệt, phép đối giữa lá cờ và chiếc váy làm tăng tính trào phúng của hai câu thơ.
Qua những hình ảnh ấy, tác giả phản ánh sự lấn át của quyền lực thực dân đối với nền khoa cử dân tộc.
4. Hai câu kết: Nỗi đau và lời thức tỉnh nhân tài
Khép lại bài thơ, Trần Tế Xương hướng lời nhắn nhủ đến “nhân tài đất Bắc”.
Giọng thơ không còn đơn thuần là sự chế giễu. Thay vào đó, nỗi đau xót và sự trăn trở về vận mệnh đất nước bộc lộ rõ nét.
Nhà thơ mong muốn những người có tài năng, học vấn và lòng tự trọng dân tộc hãy nhìn thẳng vào hiện thực.
Như vậy, đằng sau tiếng cười trào phúng là tình yêu nước sâu sắc của tác giả.
VII. Đặc điểm tiếng cười trào phúng trong Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu
Tiếng cười trào phúng là yếu tố nổi bật làm nên giá trị của bài thơ.
1. Đối tượng trào phúng
Trần Tế Xương hướng tiếng cười trào phúng vào:
- Sĩ tử với dáng vẻ nhếch nhác, luộm thuộm.
- Quan trường ồn ào, ra vẻ quyền uy.
- Quan sứ và mụ đầm xuất hiện đầy phô trương, kệch cỡm.
- Chế độ thi cử phong kiến đang suy tàn.
- Hiện thực xã hội thực dân nửa phong kiến.
2. Thủ pháp tạo tiếng cười
Tác giả vận dụng linh hoạt nhiều biện pháp nghệ thuật:
| Thủ pháp nghệ thuật | Biểu hiện | Tác dụng |
|---|---|---|
| Đảo ngữ | “Lôi thôi sĩ tử”, “Ậm ọe quan trường” | Nhấn mạnh đặc điểm đáng châm biếm của nhân vật. |
| Phép đối | Sĩ tử – quan trường; quan sứ – mụ đầm | Tạo sự đối ứng, tăng sắc thái mỉa mai. |
| Từ láy | “Lôi thôi”, “ậm ọe” | Gợi hình ảnh, âm thanh nhếch nhác, ồn ào. |
| Phóng đại | “Rợp trời”, “quét đất” | Làm nổi bật sự phô trương, kệch cỡm. |
| Câu hỏi tu từ | Lời hỏi hướng đến nhân tài đất Bắc | Bộc lộ nỗi đau xót và thức tỉnh ý thức trách nhiệm. |
3. Ý nghĩa của tiếng cười trào phúng
Tiếng cười trong bài thơ không chỉ nhằm mục đích gây cười.
Trước hết, tác giả sử dụng tiếng cười để phê phán sự nhố nhăng của nền khoa cử phong kiến. Đồng thời, nhà thơ đả kích hiện thực xã hội dưới ách thống trị của thực dân Pháp.
Sâu xa hơn, tiếng cười còn chứa đựng nỗi đau mất nước, lòng tự trọng dân tộc và sự trăn trở trước thời cuộc.
Có thể khái quát: Tiếng cười trào phúng trong Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu là tiếng cười châm biếm, đả kích hòa quyện với nỗi đau xót và tình yêu nước.
VIII. Tổng kết nội dung và nghệ thuật bài thơ
1. Giá trị nội dung
Bài thơ tái hiện khung cảnh khoa thi Hương năm Đinh Dậu với những hình ảnh nhếch nhác, lố bịch và nhốn nháo.
Qua đó, Trần Tế Xương phê phán sự suy tàn của chế độ thi cử và sự lấn át của chính quyền thực dân.
Đồng thời, tác giả bộc lộ nỗi đau xót, lòng tự trọng dân tộc và sự trăn trở trước vận mệnh đất nước.
2. Giá trị nghệ thuật
- Sử dụng thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật với kết cấu chặt chẽ.
- Vận dụng linh hoạt phép đối và biện pháp đảo ngữ.
- Sử dụng từ ngữ giàu sức gợi hình, gợi cảm.
- Xây dựng hình ảnh mang tính chất trào phúng.
- Giọng điệu châm biếm, đả kích sắc sảo.
- Kết hợp hài hòa giữa tiếng cười trào phúng và cảm xúc trữ tình.
3. Chủ đề
Phê phán sự suy tàn của nền khoa cử phong kiến và hiện thực xã hội thực dân nửa phong kiến. Qua đó, tác giả bộc lộ nỗi đau mất nước, lòng tự trọng dân tộc và tình yêu quê hương, đất nước.
4. Thông điệp
Mỗi người cần có ý thức về lòng tự trọng dân tộc, biết quan tâm đến vận mệnh quê hương và sống có trách nhiệm với đất nước.

IX. Kiến thức cần ghi nhớ khi soạn bài Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu
| Kiến thức | Nội dung cần ghi nhớ |
|---|---|
| Tác giả | Trần Tế Xương (Tú Xương) |
| Hoàn cảnh sáng tác | Khoa thi Hương năm Đinh Dậu (1897) tại Nam Định |
| Thể thơ | Thất ngôn bát cú Đường luật |
| Phương thức biểu đạt chính | Biểu cảm kết hợp miêu tả |
| Bố cục | Đề – Thực – Luận – Kết |
| Đối tượng trào phúng | Sĩ tử, quan trường, quan sứ, mụ đầm |
| Biện pháp nghệ thuật nổi bật | Đảo ngữ, phép đối, phóng đại, câu hỏi tu từ |
| Giọng điệu | Châm biếm, mỉa mai, chua chát, xót xa |
| Cảm xúc chủ đạo | Đau xót, bất bình trước hiện thực đất nước |
| Chủ đề | Phê phán sự suy tàn của nền khoa cử và hiện thực xã hội đương thời |
| Thông điệp | Giữ gìn lòng tự trọng dân tộc và có trách nhiệm với đất nước |
X. Câu hỏi trắc nghiệm ôn tập Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu
Câu 1. Tác giả của bài thơ Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu là ai?
A. Nguyễn Khuyến.
B. Trần Tế Xương.
C. Nguyễn Du.
D. Hồ Xuân Hương.
Câu 2. Bài thơ Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu được viết theo thể thơ nào?
A. Thất ngôn tứ tuyệt Đường luật.
B. Lục bát.
C. Thất ngôn bát cú Đường luật.
D. Song thất lục bát.
Câu 3. Khoa thi Hương năm Đinh Dậu diễn ra vào năm nào?
A. 1887.
B. 1890.
C. 1897.
D. 1907.
Câu 4. Biện pháp tu từ nổi bật trong cụm từ “Lôi thôi sĩ tử” là gì?
A. Nhân hóa.
B. Hoán dụ.
C. So sánh.
D. Đảo ngữ.
Câu 5. Hai câu thực của bài thơ tập trung miêu tả những đối tượng nào?
A. Sĩ tử và quan trường.
B. Quan sứ và mụ đầm.
C. Nhân tài và người dân.
D. Quan lại và nhà vua.
Câu 6. Sự xuất hiện của quan sứ và mụ đầm cho thấy điều gì?
A. Sự phát triển của nền khoa cử phong kiến.
B. Sự trang nghiêm của trường thi.
C. Sự lấn át của quyền lực thực dân đối với nền khoa cử dân tộc.
D. Sự tiến bộ của phương pháp thi cử.
Câu 7. Cảm xúc chủ đạo của tác giả trong bài thơ là gì?
A. Vui mừng, tự hào trước sự phát triển của đất nước.
B. Đau xót, chua chát và bất bình trước hiện thực đất nước.
C. Nhớ nhung những kỉ niệm tuổi thơ.
D. Hạnh phúc trước thành công của các sĩ tử.
Câu 8. Nhận định nào sau đây KHÔNG ĐÚNG về bài thơ Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu?
A. Bài thơ mang đậm tính chất trào phúng.
B. Tác giả sử dụng linh hoạt phép đối và đảo ngữ.
C. Bài thơ ca ngợi sự trang nghiêm của chế độ thi cử phong kiến cuối thế kỉ XIX.
D. Đằng sau tiếng cười là nỗi đau xót trước tình cảnh đất nước.
XI. Học tốt thơ trào phúng cùng Học Văn Cô Diệu Thu
Khi học các văn bản thơ trào phúng, nhiều học sinh có thể nhận diện được tiếng cười nhưng chưa biết cách phân tích ý nghĩa sâu xa của tiếng cười ấy.
Để làm tốt dạng bài này, các em cần xác định đối tượng trào phúng, chỉ ra thủ pháp nghệ thuật và phân tích thái độ của tác giả.
Với phương pháp Học văn bằng công thức, Học Văn Cô Diệu Thu giúp học sinh hệ thống kiến thức và rèn luyện kĩ năng làm bài theo từng bước cụ thể.
Đặc biệt, bộ sách Học văn bằng công thức hỗ trợ các em:
- Nắm vững kiến thức về các thể loại văn học.
- Nhận diện và phân tích tác dụng của biện pháp tu từ.
- Xác định chủ đề, cảm xúc và thông điệp của văn bản.
- Rèn luyện kĩ năng trả lời câu hỏi đọc hiểu.
- Biết cách lập dàn ý và triển khai bài nghị luận văn học.
- Tự tin viết văn bằng tư duy của bản thân.
Hi vọng bài viết Soạn bài Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu – Ngữ văn 8 Kết nối tri thức trên đây sẽ giúp các em nắm vững kiến thức tác phẩm, chuẩn bị bài hiệu quả và tự tin hơn trong quá trình học tập.
Các em có thể tham khảo Sách Ngữ Văn 8 Chương Trình Mới của Học Văn Cô Diệu Thu để hệ thống kiến thức và rèn luyện kỹ năng đọc hiểu thơ hiệu quả.
Khóa học ngữ văn
