GIỚI HẠN CỦA TRÍ TUỆ VÀ BÀI HỌC TỪ MỘT MẠNG NHỆN TRONG “NHỆN VÀ NGƯỜI” CỦA TRẦN DUY PHIÊN
Trần Việt Chiến là con ngựa chiến. Ai cũng thừa nhận như thế, kể cả những người không ưa
Thuở măng non, Chiến đến trường, các giáo viên mẫu giáo đã coi anh như thần đồng. Ngồi ghế tiểu học, Chiến toả sáng như một ngôi sao báo trước với mọi người một tương lai rực rỡ. Lên trung học, Chiến luôn đứng đầu khối, xuất sắc tất cả các môn. Chưa hết, Chiến còn là học sinh giỏi cấp quốc gia. Thi vào đại học, Chiến đỗ thủ khoa cùng lúc hai trường. Bốn năm sau, Chiến hoàn tất văn bằng kĩ sư điện toán với thứ hạng cao nhất. Nhà trường giữ anh lại làm cán bộ phụ giảng một thời gian rồi gửi đi du học. Bốn năm sau, Chiến mang về văn bằng tiến sĩ hạng tối ưu.
Ngoài chuyện khoa bảng, Chiến còn được trời phú cho một số năng khiếu khác – hát hay, vẽ giỏi và hùng biện. Nhưng lắm tài thì nhiều tật. Tật thứ nhất của Chiến là bướng bỉnh. Sau ngày về nước, anh quyết liệt không trở lại trường đại học mà xin vô một tổng công ty. Tật thứ hai của Chiến là bừa bãi. Các vật dụng của anh la liệt tuỳ tiện trong nhà ngoài ngõ, có lẽ do chủ nhân ỷ vào khả năng lưu trữ tư liệu của mình còn hơn bộ nhớ của máy điện toán. Tật thứ ba của Chiến là thích sống đời đơn độc – đơn độc chứ không cô độc, cũng chị này em nọ nhưng chưa thấy đỗ lại bến nào.
Nhất nhân nhất hộ, anh hãnh hách đến cực đoan, không những người mà các loài khác cũng khó chung nhà chung cửa.
(Lược một đoạn: Trong công việc cũng nhờ tài năng của mình mà Chiến có thể đứng ở những bộ phận rất cao, nhưng lại không thể thăng tiến. Đổi lại với anh là những chuyến đi công tác xa nhà.)
Sau một chuyến đi dài ngày, Chiến về lại nhà. Tắm táp xong, anh lao vào giường nằm chờ giấc ngủ nhưng không chợp mắt được. Bình thường, trong những trường hợp như thế, anh với tay lên đầu giường, kéo xuống một tập gì đó và đọc. Nhưng hôm nay, những hợp đồng kinh tế, những biên bản hội họp, những báo cáo dài dằng dặc, khiến anh chán chữ nghĩa. Mặc cho chúng nhắm mở tuỳ thích! – Anh tự nhủ. Nhưng khi nhìn lên trần mùng, mắt anh bắt gặp một vật lạ. Cái gì thế nhỉ? Một chiếc lá khô lơ lửng giữa mùng màn trắng xoá. Anh chớp mắt. Một chiếc lá khô từ vườn chui qua hai lớp cửa len vào mùng ta? Không bao giờ! Anh cuộn mình ngồi dậy, lần tới. Không phải lá, một con nhện rằn to tướng với những chân dài và những khoanh bụng ánh bạc. Nhìn kĩ, nhện ta đang an nhiên tọa thị giữa cái mạng tơ nõn mỏng manh. Đồ ngu! – Ngắm nghía một lúc, anh rủa thầm, nằm trở lại – Rõ ràng chú mày bủa lưới săn mồi. Nhưng có gì trong cái mùng này mà săn! Chợt nhớ một bức biếm hoạ vẽ một người câu cá giữa sa mạc, anh thích chí cười ha hả.
Tối đến, sau khi xem xong chương trình truyền hình, Chiến vào giường. Vừa ngã người nhìn lên, anh lại bắt gặp con nhện với cái mạng tơ bùng nhùng. Vậy là chú mày dám ngang nhiên chung chạ với ta, áp tận đến nơi nghỉ ngơi. Ngứa mắt, anh muốn bắt giết ngay con nhện. Nhưng chợt nghĩ lại, sá gì một con vật nhỏ nhoi thế kia mà mình phải nhọc sức. Lại nữa, phải cho nó chết đói dần mòn mới xứng với cái ngu có một không hai! Đợi đấy! Số mày đã tận, nhưng ta thề chẳng bao giờ động thủ. Anh nằm im và khởi sự chờ đợi con nhện chết. Và mỗi ngày hai bận, anh chờ đợi như thế suốt cả tuần nay. Nhưng nhện ta vẫn ngang nhiên tồn tại.
Rồi một chuyến công tác lưu động khác, Chiến tấn kĩ bốn phía mùng, chốt chặt các cửa trước khi đi. Tuy bận rộn nhưng mỗi khi có dịp nghỉ ngơi anh lại nghĩ tới nhện và hong hóng được thấy nó chết. Có lẽ cái ác trong anh kích thích. Anh nôn nao trên đường về nhà. Chú mày đã trắng mắt ra chưa? Áo thay chưa kịp cài nút, anh háo hức lao vào giường. Bắt chéo hai tay làm gối, anh hả hê căng mắt nhìn lên. Tuy có gầy đi nhưng nhện ta vẫn lì lợm sống! Thay vào phần hao hớt, một bọc trắng tròn trịa bằng cái nắp chai lủng lẳng trước mặt. Thì ra một quý bà! Nhưng sao đã không chết lại còn đẻ a?
Chiến quỳ thẳng người lên, muốn bứt tung màng tơ, bóp nát cái bọc trứng. Nhưng trời ạ, ngay trước mắt anh, bên kia cái màng tơ, một lỗ thủng – chỗ hợp ba góc của mỗi vuông vải. Với đôi mắt tinh và sáng như sao, Chiến nhận ra một đàn muỗi đang vo ve bên ngoài rồi lần lượt từng con chui qua cái lỗ ấy và dính ngay vào mạng. Đúng là một cái bẫy – một cái bẫy rất hiệu nghiệm! Vô vàn cánh muỗi lấp lánh. Nhưng mồi đâu mà nhử? – Anh hỏi rồi nhìn xuống người mình. Hèn gì! – Chiến giật mình.
Từ ấy, Trần Việt Chiến hết muốn làm con ngựa chiến.
(Trần Duy Phiên. Tạp chí Sông Hương, số 284, ngày 16/10/2012)
* Tác giả:
Nhà văn Trần Duy Phiên sinh năm 1942, tại Huế. Ông đến với văn chương khi còn đang theo học tại trường Đại học Sư phạm và Đại học Văn khoa Huế từ những năm 60 của thế kỉ XX, sớm tạo ấn tượng với một phong cách văn phong “sắc cạnh và bạo liệt khi miêu tả cái ác và sự thảm khốc của chiến tranh” (Huỳnh Như Phương). Tốt nghiệp đại học, Trần Duy Phiên lên dạy học ở Kon Tum và đây là mảnh đất ông đã gắn bó suốt 40 năm, trở thành quê hương thứ hai của nhà văn. Sau năm 1975, Trần Duy Phiên nghỉ dạy học, bươn chải nhiều nghề để kiếm sống. Từ khoảng giữa thập niên 80, Trần Duy Phiên sáng tác trở lại và xuất bản một số tác phẩm gây được chú ý. Nhiều sáng tác của Trần Duy Phiên mang đậm tư tưởng sinh thái, thể hiện cái nhìn mới về mối quan hệ của con người với thiên nhiên. Trong số đó có bộ ba truyện ngắn: Kiến và người, Mối và người, Nhện và người. Văn chương đôi khi không cần đến những biến cố lớn lao để làm rung chuyển nhận thức, bởi chỉ một va chạm rất nhỏ giữa con người và tự nhiên cũng đủ khiến những ảo tưởng bền chắc nhất sụp đổ. “Nhện và người” của Trần Duy Phiên là một truyện ngắn như thế. Câu chuyện không xoay quanh những biến cố lớn lao, không đặt con người trước chiến tranh hay mất mát, mà chỉ là sự chung chạm âm thầm giữa một con người tài giỏi và một sinh vật nhỏ bé. Nhưng chính từ không gian hẹp ấy, nhà văn đặt ra một vấn đề rộng lớn: khi con người tuyệt đối hóa trí tuệ và vị thế của mình, liệu họ có còn khả năng nhìn thế giới bằng cái nhìn khiêm nhường và tỉnh táo. Trần Duy Phiên là cây bút có xu hướng đào sâu vào những vấn đề nền tảng của đời sống hiện đại, đó là sự đứt gãy giữa con người và tự nhiên, giữa trí tuệ và bản năng, giữa quyền lực nhận thức và giới hạn tồn tại. Văn chương của ông không hướng tới phán xét gay gắt, mà âm thầm buộc người đọc đối diện với những ảo tưởng bám rễ rất sâu trong ý thức con người. “Nhện và người”, cùng với “Kiến và người”, “Mối và người”, không chỉ là những truyện ngắn mang tư tưởng sinh thái, mà còn là những khảo sát tinh tế về tâm thế con người trong thế giới hiện đại, nơi con người quen đặt mình ở trung tâm và quên rằng mình chỉ là một mắt xích trong tổng thể sinh tồn rộng lớn. Trước hết, Trần Duy Phiên xây dựng Trần Việt Chiến như hình ảnh điển hình của con người hiện đại thành đạt, trí tuệ xuất chúng, học vấn rực rỡ, năng lực vượt trội. Chiến được gọi là một con ngựa chiến, một ẩn dụ vừa ngợi ca vừa hàm chứa mầm mống bi kịch. Bởi con ngựa chiến chỉ quen lao về phía trước, quen chiến thắng và không chấp nhận sự tồn tại của những gì chậm chạp, nhỏ bé, tưởng như vô nghĩa. Thành công đã khiến Chiến tin rằng mình có quyền phán xét mọi tồn tại khác, từ con người đến muôn loài. Điều đáng chú ý là bi kịch của Chiến không đến từ thất bại, mà đến từ chính thành công của anh. Sự bướng bỉnh, lối sống đơn độc, thái độ khước từ cộng sinh cho thấy một cái tôi khép kín và tự phụ. Chiến không cô độc vì thiếu kết nối, mà vì anh chủ động đứng tách khỏi thế giới xung quanh. Trong cái nhìn ấy, tự nhiên không phải là đối tượng cần thấu hiểu, mà chỉ là thứ để kiểm soát, đánh giá hoặc loại trừ. Chính vì thế, sự xuất hiện của con nhện trong mùng ngủ mang ý nghĩa vượt xa một chi tiết đời thường. Dưới con mắt của Chiến, con nhện là biểu hiện của sự ngu dốt, giăng lưới ở nơi không thể có mồi. Nhận định ấy phản ánh cách con người hiện đại thường tiếp cận tự nhiên bằng logic khép kín của mình và bằng sự tin tưởng tuyệt đối vào khả năng suy đoán của trí tuệ. Chiến không giết nhện không phải vì lòng trắc ẩn, mà vì muốn chứng kiến sự thất bại của nó như một cách khẳng định vị thế của kẻ hiểu biết. Tuy nhiên, Trần Duy Phiên không để xung đột dừng lại ở sự khinh miệt đơn giản. Con nhện vẫn tồn tại, vẫn giăng lưới, vẫn sinh sản. Sự kiên trì lặng lẽ ấy chính là đối trọng âm thầm với cái tôi ngạo mạn của con người. Nhện không phản kháng, không đối đầu, không cần chứng minh điều gì, nó chỉ sống đúng bản năng sinh tồn của mình. Ở đây, nhà văn đã tinh tế đặt trí tuệ bản năng của tự nhiên song song với trí tuệ lý tính của con người, để người đọc tự nhận ra đâu mới là thứ bền vững hơn. Cao trào tư tưởng của truyện tập trung vào khoảnh khắc Chiến phát hiện đàn muỗi chui qua lỗ mùng và mắc vào mạng nhện. Câu hỏi mồi đâu mà nhử nhanh chóng trở thành cú đánh trực diện vào nhận thức của nhân vật khi anh nhận ra chính thân thể mình là điều kiện để cái bẫy ấy vận hành. Con người, kẻ tưởng mình đứng ngoài và phán xét, hóa ra lại đang tham gia sâu nhất vào chu trình sinh tồn. Không cần giết chóc, không cần đối đầu, tự nhiên vẫn âm thầm sắp đặt vị trí cho con người. Từ đây, biểu tượng mạng nhện mở ra chiều sâu triết lý. Đó không chỉ là cái bẫy của một sinh vật nhỏ bé, mà là hình ảnh thu nhỏ của quy luật tự nhiên, chằng chịt, lặng lẽ, không ưu ái cũng không thù ghét ai. Con người không bị trừng phạt, nhưng cũng không được đặc quyền miễn trừ. Sự thức tỉnh của Chiến vì thế mang tính nhận thức hơn là đạo đức, anh buộc phải nhìn lại vị thế của mình trong thế giới, không còn như một con ngựa chiến ngạo nghễ, mà như một sinh thể hữu hạn giữa muôn loài. Về phương diện nghệ thuật, truyện ngắn gây ấn tượng bởi kết cấu chặt chẽ, tiết chế, dồn nén. Giọng văn tỉnh táo, mỉa nhẹ nhưng sắc, không hô hào, không lên án trực tiếp, mà để cho chi tiết tự cất tiếng nói. Nhân vật được khắc họa chủ yếu qua dòng ý thức và phản ứng tâm lý, làm nổi bật quá trình sụp đổ âm thầm của cái tôi kiêu hãnh. Cái kết truyện ngắn gọn nhưng ám ảnh, đủ để dư âm tư tưởng kéo dài sau trang sách. Có thể khẳng định rằng “Nhện và người” không chỉ là một truyện ngắn mang tư tưởng sinh thái, mà còn là một bản tự vấn sâu sắc về thân phận con người trong thế giới hiện đại. Trần Duy Phiên không phủ nhận trí tuệ hay khát vọng chinh phục của con người, nhưng ông buộc con người phải đối diện với giới hạn của chính mình. Khi con người thôi muốn làm con ngựa chiến, đó không phải là sự đầu hàng, mà là bước khởi đầu của sự tỉnh thức. Bằng lối viết điềm đạm, giàu suy tưởng, “Nhện và người” đặt ra một câu hỏi lặng lẽ nhưng dai dẳng: trong hành trình khẳng định bản thân, liệu con người có đủ dũng khí để thừa nhận rằng mình không phải trung tâm tuyệt đối của vũ trụ. Và phải chăng, chỉ khi chấp nhận sống cùng tự nhiên bằng sự khiêm nhường, con người mới thực sự đạt tới chiều sâu nhân cách và trí tuệ bền vững.
———————————-
Học Văn Bằng Công Thức Cùng Cô Diệu Thu: Học văn từ gốc – Công thức dễ dàng
Hotline: 0833.873.089
Địa chỉ: 68 Thụy Phương, Đông Ngạc, Hà Nội
Website: https://letrandieuthu.com
#hocvanbangcongthuc #cogiaodieuthu #hocvancodieuthu #nhenvanguoi #tranduyphien #vanhoc #phantichvanhoc #nghiluanvanhoc #NLVH #phantichtruyen
