“GIẬN ÔNG GIỜI” CỦA NGUYỄN KHẢI – NỖI GIẬN KHÔNG LỜI CỦA MỘT PHẬN NGƯỜI HẬU CHIẾN
[…]Ông Quải như chả chú ý tới những nghi ngờ của vợ về một ông khách mới quen lại quá tò mò. Ông vẫn tiếp tục kể cho tôi nghe những năm tháng đầu tiên ông trở về nhà sống với một người bố đã già đã yếu và hai đứa con còn nhỏ dại.
Về được hai năm thì bố chết, đưa bố ra đồng xong về nhà vét voi không được vài ống gạo. Trời mưa trong nhà như ngoài sân mới vay tiền mua trăm ngói, mà mua cũng khó khăn lắm, trèo lên cào mùn gianh rồi úp tạm ngói lên chống dột. Năm sau thì cưới vợ là bà nhà tôi bây giờ. Nhà đã khó nay lại đẻ thêm con đỏ nên càng khó. Bằng tuổi tôi người ta thì bồng cháu, mình tóc đã muối tiêu còn bồng con nhỏ là rất nghịch cảnh. Cũng may bà nhà tôi tháo vát, lại rất thương chồng và con chồng, khó đến mấy cũng chỉ cười. […]
Mươi năm trở lại đây nhà ông không phải lo đến miếng ăn nữa. Nhưng ông vẫn chỉ ăn cơm với dưa với mắm, đụng đũa vào cá rán, cá nấu, thịt gà, trứng vịt là nôn ói liền. Cái “không bằng người” ấy chả quy lỗi cho ai được, chỉ tại cái trò chơi khăm của ông giời đó thôi. Nhưng nhìn quanh thì vẫn không bằng người, người ta làm được nhà gác thì ông mới chuẩn bị làm lại cái nhà đang ở, người ta đi xe máy thì bố con ông mới có cái xe đạp Trung Quốc. Vẫn là thua người, tính toán trí lực hơn người mà thua mưu cả đứa trẻ nên càng tức. Ông kể: Mấy năm nọ cả xã này đổ xô đi buôn long nhãn, nhiều người xây được nhà gác là nhờ cái đận ấy đấy. Tôi cũng buôn. Long nhãn của nhà được vài tạ, mua vào gần hai tấn nữa. Lúc mua có 100, 105 ngàn một ký. Giá lên 110, 115 ngàn vẫn không bán vì đám buôn đồ chừng phải lên đến 120, 125. Nào ngờ nó lại tụt dần xuống, tụt xuống rồi lại lên, cái trò cung cầu của cơ chế thị trường nó ưỡn ẹo đồng bóng lắm, gan thì được, nhát thì thua. Thi gan thì nhất tôi rồi. Đánh nhau mười năm với Mỹ không gan có mà chết sớm. Cái sống chết ở chiến trường có thể gan tới cùng, với lại chỉ có một mình mình đối mặt với cái chết, đòm một phát, coi như xong, chả bận bịu tới ai cả. Đằng này là cái no cái đói; sau lưng mình còn một bầy thê tử họ lại không muốn bị đói mãi nên chỉ dám gan đến cái mức nào đó thôi, rồi đành thở dài chịu thua vậy. Mua hơn 100 ngàn, bán có 65, 62 ngàn, lỗ non nửa. Đã bảo giời tính mà, ông giời không cùng phe với mình làm sao không thua.
Sau lần thua lỗ ấy, lỗ non chục triệu chứ đâu có ít, tôi lại khăn gói ra Quảng Ninh gánh than, được thêm đồng nào hay đồng ấy. Ông tính, một buổi gánh ba chuyến than, gánh từ 70 cân trở lên, chạy một đoạn đường ba bốn cây số, một ngày trừ ăn uống rồi cũng giắt lưng được ba chục ngàn, ấy là đã phải trả tiền bãi mất năm ngàn. Một năm gánh than, ăn đường ngủ chợ, về đến nhà đến vợ con cũng không nhận ra nhưng trả xong nợ. Coi như mất hai năm không thêm đồng nào, mọi sự chi tiêu đều trông vào hạt thóc. Mất toi hai năm mà tuổi đã trên năm mươi rồi, thế là lại gắt, chỉ dám gắt với vợ với con, tức ông giời chưa chịu buông tha mình, hờn dỗi với giời mà gắt.[…]
(Trích “Giận ông giời”, Nguyễn Khải, https://nhandan.vn/gian-ong-gioi-truyen-ngan-cua-nguyen…). Trong văn xuôi Nguyễn Khải, bi kịch không hiện lên bằng những xung đột dữ dội hay biến cố đột ngột mà lặng lẽ thấm vào đời sống con người qua những va chạm âm thầm giữa số phận và ý chí. “Giận ông giời” là một truyện ngắn như thế. Không kể câu chuyện đói nghèo đến tận cùng, không dựng nên những bi kịch lớn lao mang tính thời sự gay gắt, tác phẩm chỉ xoay quanh lời kể của một người đàn ông đã đi qua chiến tranh, đang loay hoay giữa đời thường. Nhưng chính từ những mảnh đời nhỏ bé ấy, Nguyễn Khải đã gợi mở một bi kịch lớn: bi kịch của con người từng chiến thắng cái chết nhưng lại thua cuộc trước những thử thách khắc nghiệt của đời sống hòa bình. Văn xuôi Nguyễn Khải mang đậm chất triết luận đời thường, giản dị trong cách kể nhưng sâu sắc trong chiều sâu suy ngẫm. Ông không tạo kịch tính bằng sự kiện mà để nhân vật tự bộc lộ qua lời kể, qua hồi ức, qua những so sánh âm thầm giữa mình và người ta. Trong “Giận ông giời”, cốt truyện gần như không có cao trào theo nghĩa truyền thống. Đó là chuỗi ngày nối tiếp của nghèo khó, của làm ăn thất bát, của những nỗ lực không mang lại kết quả như mong muốn. Chính nhịp kể chậm rãi tưởng như bình thản ấy lại làm nổi bật một sự thật cay đắng: đời sống hậu chiến không ồn ào nhưng đủ sức bào mòn con người đến kiệt quệ. Nhân vật trung tâm của truyện là ông Quải, một người lính cũ trở về đời thường với đầy đủ trách nhiệm của một người con, người chồng, người cha. Ông hiện lên không phải như một anh hùng mà như một con người rất đỗi bình thường, lam lũ và giàu tự trọng. Trở về nhà, ông gánh trên vai cả gia đình: bố già yếu rồi mất, con còn thơ dại, nhà cửa dột nát, cái nghèo bám riết không buông. Ở tuổi mà người ta thì bồng cháu, ông vẫn phải bồng con nhỏ, một nghịch cảnh khiến ông vừa xót xa vừa tủi phận. Điều đáng chú ý là dù cuộc sống dần ổn định hơn, ông Quải vẫn không thoát khỏi cảm giác không bằng người. Ông vẫn ăn cơm với dưa với mắm, không đụng được đến cá thịt, vẫn đi chậm hơn người khác trong hành trình làm ăn, xây nhà, mua sắm. Cái không bằng người ấy không chỉ là thua thiệt vật chất mà còn là nỗi ám ảnh tinh thần khiến ông luôn cảm thấy mình bị số phận trêu ngươi. Nguyễn Khải đã tinh tế chỉ ra rằng nghèo đói có thể qua đi nhưng mặc cảm và tổn thương tinh thần thì ở lại rất lâu trong con người. Chi tiết ông Quải buôn long nhãn là một lát cắt tiêu biểu cho bi kịch của con người trong cơ chế thị trường. Từng dạn dày bom đạn, ông tự tin vào cái gan của mình nhưng rốt cuộc lại thua cuộc trước những biến động khó lường của cung cầu. Ở đây, Nguyễn Khải đã đặt nhân vật vào một nghịch lý cay đắng: trên chiến trường, con người có thể gan góc vì chỉ đối diện với cái chết của chính mình, còn trong đời sống, mỗi quyết định đều gắn với miếng ăn của cả gia đình khiến sự liều lĩnh trở thành điều không thể. Chính sự bất lực ấy làm nảy sinh nỗi uất ức âm thầm được ông Quải quy về một đối tượng duy nhất là ông giời. “Giận ông giời” vì thế không đơn thuần là lời trách móc số phận mà là biểu hiện của tâm trạng bế tắc hờn dỗi của con người trước những bất công không gọi tên được. Ông Quải không đổ lỗi cho xã hội cũng không oán trách ai cụ thể mà chọn cách giận giời, một cách giận vừa bất lực vừa cam chịu. Cái giận ấy không bùng nổ thành phản kháng mà hóa thành sự gắt gỏng với vợ con, thành nỗi mệt mỏi âm ỉ khi tuổi đã quá nửa đời người. Qua đó, Nguyễn Khải cho thấy bi kịch lớn nhất của con người không phải là thất bại mà là không tìm được nơi để trút nỗi thất bại ấy. Hình ảnh ông Quải gánh than ở Quảng Ninh là một chi tiết giàu sức gợi. Một người đàn ông ngoài năm mươi, ăn đường ngủ chợ, gánh từng chuyến than nặng nhọc chỉ để trả nợ, để gia đình không đói. Đó không phải là hình ảnh bi lụy mà là biểu tượng cho sự nhẫn nại và hy sinh thầm lặng. Tuy nhiên sau tất cả, điều ông nhận lại chỉ là mất toi hai năm và một tuổi già đến sớm. Nguyễn Khải không ca ngợi cũng không thương hại mà để sự thật trần trụi ấy tự nói lên nỗi xót xa của kiếp người. Bằng giọng văn điềm đạm, giàu chất suy tư và cái nhìn nhân hậu, Nguyễn Khải đã biến câu chuyện đời của ông Quải thành một lát cắt tiêu biểu cho số phận của nhiều con người sau chiến tranh. “Giận ông giời” không khép lại bằng sự hóa giải trọn vẹn mà để lại một dư âm trầm lắng: con người có thể chiến thắng kẻ thù nhưng không phải lúc nào cũng chiến thắng được hoàn cảnh. Và trong hành trình mưu sinh đầy bất trắc ấy, điều khiến con người đau đớn nhất không chỉ là cái nghèo mà còn là cảm giác mình đã cố gắng rất nhiều nhưng vẫn không được ông giời đứng về phía.
Nguồn ảnh minh họa: Sưu tầm
———————————-
Học Văn cô Diệu Thu – Hệ sinh thái học văn toàn diện, dễ dàng
Hotline: 0833.873.089
Địa chỉ: 68 Thụy Phương, Đông Ngạc, Hà Nội
Website: https://letrandieuthu.com
#hocvanbangcongthuc #cogiaodieuthu #hocvancodieuthu #gianonggioi #nguyenkhai #vanhoc #phantichvanhoc #nghiluanvanhoc #NLVH #phantichtruyen
