“ĐỒNG QUÊ” – BỨC TRANH SAU MÙA VÀ NỖI BÂNG KHUÂNG CỦA THU QUÊ
Làng quê lúa gặt xong rồi
Mây hong trên gốc rạ phơi trắng đồng
Chiều lên lặng ngắt bầu không
Trâu ai no cỏ thả rông bên trời
Hơi thu đã chạm mặt người
Bạch đàn đôi ngọn đứng soi xanh đầm
Luống cày còn thở sùi tăm
Sương buông cho đống hoang nằm chiêm bao
Có con châu chấu phương nào
Bâng khuâng nhớ lúa, đậu vào vai em…
1974
Nguồn: Trần Đăng Khoa, Góc sân và khoảng trời, NXB Văn hóa dân tộc, 1999 Khi mùa thu vừa đặt những bước chân đầu tiên lên cánh đồng quê, màu nắng cuối vụ bỗng trở nên mềm hơn, nhẹ hơn, và thơ Trần Đăng Khoa như đánh thức cảm giác yên bình sau những ngày lao động vất vả. “Đồng quê” không ồn ào tiếng liềm, không rộn rã tiếng gọi nhau gặt lúa, mà mở ra khoảnh khắc cánh đồng đang nằm nghỉ, như vừa khép lại một trang vàng rực để chuẩn bị đón hơi thở trong trẻo của trời thu. Ở khoảnh khắc ấy, đất đai không còn mệt mỏi mà như chậm rãi bước vào một giấc ngủ hiền hòa của làng quê. Trần Đăng Khoa, nhà thơ “thần đồng” của văn học Việt Nam, luôn viết bằng đôi mắt trẻ thơ nhưng lại chứa một tâm hồn lớn trước thiên nhiên và đời sống lao động nông thôn. Trong “Đồng quê”, cậu bé năm ấy đã nhìn cánh đồng bằng ánh mắt chan chứa yêu thương, để từ đó, mỗi hình ảnh được cất lên như có linh hồn: gốc rạ, luống cày, đống hoang, con châu chấu… tất cả đều biết thở, biết nhớ, biết trò chuyện với con người. Đó là thứ cảm quan rất hiếm ở một cậu bé mới chỉ mười vài tuổi: nhìn thiên nhiên như một người bạn, một sinh thể sống động và tràn đầy cảm xúc. Hai câu thơ đầu mở ra cảnh mùa gặt vừa đi qua:
“Làng quê lúa gặt xong rồi
Mây hong trên gốc rạ phơi trắng đồng.”
Cánh đồng đã trở lại dáng vẻ trơ gốc rạ, nhưng không phải trơ trọi. “Mây” cũng xuống “hong”, như người bạn cùng chia sẻ hơi nắng cuối ngày. Gam trắng của đồng rạ hiện lên vừa mộc mạc vừa thanh sạch, gợi cảm giác nhẹ bẫng và bình yên. Ở đó, cái đẹp không nằm ở mùa lúa vàng rực mà chính ở khoảnh khắc mỏng mảnh sau khi mùa đi qua, khoảnh khắc chứa đựng hơi thở, mồ hôi và cả niềm vui lặng lẽ của người nông dân. Không gian lặng dần, thậm chí như muốn lắng nghe chính mình:
“Chiều lên lặng ngắt bầu không
Trâu ai no cỏ thả rông bên trời.”
Sự “lặng ngắt” ấy không buồn mà giống tiếng thở của đất đai sau mùa gặt. Con trâu thả rông giữa chiều quê gợi cảm giác tự do, yên ổn, rất đời và rất người. Có cảm giác như cả thiên nhiên và người lao động đều đồng loạt thả lỏng sau bao ngày vất vả. Trong sự im ắng ấy, người đọc không nghe thấy tiếng ồn ào nhưng lại nghe được một âm nhạc trầm, sâu và đẹp của đồng quê. Ở khổ thơ tiếp theo, hơi thu chạm vào thơ bằng một cách tinh tế:
“Hơi thu đã chạm mặt người
Bạch đàn đôi ngọn đứng soi xanh đầm.”
Không có tiếng lá rụng hay vị heo may, chỉ một cái “chạm” mà đủ để cảm nhận bước chân mùa mới. Bạch đàn soi xuống mặt đầm như một nét chấm phác họa, vừa xanh vừa mát, gợi một gam màu trong trẻo của đất trời cuối hạ đầu thu. Khung cảnh ấy khiến người đọc không chỉ nhìn thấy mùa thu mà còn cảm nhận được hơi thở mềm mại của đất, của nước, của bầu trời đang đổi sắc. Nhưng điều đẹp nhất của bài thơ lại nằm ở hai dòng thơ đầy sức sống:
“Luống cày còn thở sùi tăm
Sương buông cho đống hoang nằm chiêm bao.”
Đất như một sinh thể biết “thở”, biết “chiêm bao”, còn sương thì hóa thành người mẹ dịu dàng đắp giấc ngủ cho đất đai. Những hình ảnh nhân hóa rất trẻ thơ nhưng lại gợi cảm giác thiêng liêng: sau mùa gặt, đất được nghỉ ngơi, bồi dưỡng để mùa sau lại tiếp tục sinh sôi. Trần Đăng Khoa không tả đất như vật thể vô tri mà như một cơ thể biết sống, biết nghỉ, một “người lao động” thầm lặng của tự nhiên. Bài thơ khép lại bằng một chi tiết nhỏ bé nhưng thấm thía:
“Có con châu chấu phương nào
Bâng khuâng nhớ lúa, đậu vào vai em…”
Con châu chấu bé bỏng mà cũng “bâng khuâng nhớ lúa”. Cảm xúc ấy có lẽ là cảm xúc của chính nhà thơ, một nỗi lưu luyến rất con trẻ, khi những cánh đồng vàng đã qua mà hương lúa vẫn còn vương trong trí nhớ. Chỉ một hình ảnh nhỏ mà tạo nên một kết thúc động lòng: giữa sự tĩnh lặng của đồng quê, vẫn có một chút rung động, một chút tiếc nuối, một chút yêu thương không gọi thành tên. “Đồng quê” vì thế không chỉ là bài thơ về cảnh sau mùa mà còn là khúc nhạc dịu dàng của tâm hồn, nơi mỗi sự vật đều hóa thành kỉ niệm. Ngôn ngữ thơ giản dị như lời trò chuyện của thiên nhiên nhưng lại thấm đẫm cảm giác hoài niệm. Bài thơ nhắc ta rằng vẻ đẹp của quê hương không chỉ nằm ở mùa bội thu mà còn ở khoảnh khắc khi mùa đi qua, khoảnh khắc yên ả mà lòng người hay chợt bâng khuâng. Chính ở những khoảnh khắc tưởng như không có gì ấy, ta lại nhận ra điều lớn lao: đất đai không bao giờ ngừng sống và tình yêu quê hương cũng không bao giờ thôi lặng lẽ chảy trong ta. “Đồng quê” là một thi phẩm dịu dàng nhưng giàu sức gợi, nơi những hình ảnh tưởng rất bình thường lại hóa thành bức tranh thơ mộng của đất và trời, của người và lúa. Bài thơ như giữ lại một góc êm đềm của quê nhà trong ký ức, nơi hơi đất, hơi gió và hơi thu quyện nhau thành một miền bình yên mà ai cũng từng mang theo trong trái tim mình. Và khi gấp lại bài thơ, ta không chỉ thấy một cánh đồng mà còn thấy cả ký ức tuổi nhỏ, cả bóng dáng người mẹ tảo tần, cả hương lúa non nơi những mùa đi qua, những điều tưởng như đã xa nhưng vẫn âm thầm ở lại rất lâu.
———————————-
Học Văn Bằng Công Thức Cùng Cô Diệu Thu: Học văn từ gốc – Công thức dễ dàng
Hotline: 0833.873.089
Địa chỉ: 68 Thụy Phương, Đông Ngạc, Hà Nội
Website: https://letrandieuthu.com
