DÒNG NƯỚC MẮT CÂM LẶNG VÀ BI KỊCH KIẾP NGƯỜI TRONG “DÌ HẢO” CỦA NAM CAO
Dì Hảo chẳng nói năng gì. Dì nghiến chặt răng để cho khỏi khóc nhưng mà dì cứ khóc. Chao ôi! Dì Hảo khóc. Dì khóc nức nở, khóc nấc lên, khóc như người ta thổ. Dì thổ ra nước mắt. Nhưng đã vội phí nước mắt làm gì nhiều đến thế. Vì dì còn phải khóc hơn thế nhiều, khi hắn chán chửi, bỏ nhà mà đi, bỏ dì bơ vơ, đau ốm, để tìm cơm rượu. Trách làm gì hắn, cái con người bắt buộc phải tàn nhẫn ấy? Hắn phải ăn, phải uống, phải vui thú, đó là đời của hắn. Dì Hảo què liệt không còn những cái ấy để mà cho. Không, dì có trách chi con người tàn nhẫn ấy. Cũng như dì đã không trách bà tôi đã làm ngơ không cấp đỡ cho dì. Bà tôi có còn giàu như trước nữa đâu? Người đã già, đã ốm yếu, và khổ cực thay! Đã nghèo như lúc còn hăm hai. Cái cơ nghiệp người gây dựng thầy tôi buôn bán thua lỗ, chúng tôi học hành tổn phí nhiều, đã tan tác đi theo gió bốn phương. Người chỉ có thể đem đến cho dì Hảo mỗi ngày một xu quà, và rất nhiều nước mắt. Và rất nhiều lời than thở.
(Trích Dì Hảo – Tuyển tập truyện ngắn Nam Cao, NXB VH, 2017, tr. 208) Có những trang văn không cần ánh sáng rực rỡ của cái đẹp, không cần sự nâng niu tao nhã của thú chơi hay phong vị tài tử, mà chỉ bằng một chuỗi nước mắt lặng lẽ cũng đủ khiến lòng người se thắt. Đoạn trích trong “Dì Hảo” của Nam Cao là một trang văn như thế. Không hoa mỹ, không cầu kỳ, nhưng thấm đẫm nỗi đau của một kiếp người bé nhỏ bị dồn đến tận cùng khổ hạnh. Ở đó, Nam Cao không kể một câu chuyện bi thương đơn lẻ, mà mở ra cả một bức tranh hiện thực xám xịt, nơi con người sống lay lắt giữa nghèo đói, bệnh tật và sự bào mòn khắc nghiệt của số phận. Nam Cao là một trong những gương mặt tiêu biểu nhất của văn xuôi hiện thực Việt Nam giai đoạn 1930–1945, nhà văn luôn dành ngòi bút của mình để đi sâu vào những kiếp người nhỏ bé, nghèo khổ và bị lãng quên bên lề xã hội. Ông không miêu tả nỗi đau bằng sự ủy mị, mà bằng cái nhìn tỉnh táo, sắc lạnh nhưng thấm đẫm lòng nhân ái, luôn cố gắng truy tìm căn nguyên xã hội của bi kịch con người. Truyện ngắn “Dì Hảo” là một tác phẩm như thế. Không xây dựng cốt truyện gay cấn, không có xung đột kịch tính, tác phẩm tập trung khắc họa số phận một người đàn bà tàn tật, nghèo đói, sống trong cam chịu và cô độc. Qua hình ảnh dì Hảo và những giọt nước mắt lặng lẽ của dì, Nam Cao đã phơi bày sự tàn nhẫn của nghèo đói, đồng thời bộc lộ một tấm lòng nhân đạo sâu sắc trước những con người bị cuộc đời xô đẩy đến tận cùng bất hạnh. Mở đầu đoạn trích là một khoảng lặng nặng nề: “Dì Hảo chẳng nói năng gì.” Sự im lặng ấy không phải là bình thản, mà là sự câm nín của một con người đã quá quen với đau đớn. Nam Cao tinh tế khi để nỗi đau không bật ra bằng lời nói, mà dồn nén trong thân xác và tâm hồn, để rồi vỡ òa thành nước mắt. Dì “nghiến chặt răng để cho khỏi khóc nhưng mà dì cứ khóc” – một chi tiết nhỏ nhưng gợi ra sự giằng xé nội tâm dữ dội, giữa khao khát kìm nén và bất lực trước cảm xúc. Nước mắt ở đây không còn là biểu hiện yếu mềm, mà là thứ duy nhất còn sót lại để dì Hảo chứng thực rằng mình vẫn đang tồn tại, vẫn đang đau. Đặc biệt, Nam Cao miêu tả nước mắt bằng một chuỗi hình ảnh vừa dữ dội vừa ám ảnh: “khóc nức nở, khóc nấc lên, khóc như người ta thổ, dì thổ ra nước mắt”. Nước mắt không chảy mà bị “thổ ra”, như một phản xạ sinh lý đau đớn. Cách diễn đạt thô ráp, trần trụi ấy mang đậm phong cách hiện thực Nam Cao: ông không làm dịu nỗi đau, mà phơi bày nó đến tận cùng. Người đọc không chỉ thấy dì Hảo khóc, mà gần như nghe được tiếng khóc nghẹn lại trong lồng ngực, thấy được thân thể tàn tạ của một người đàn bà què liệt đang bị nỗi khổ giày vò không lối thoát. Nhưng nước mắt của dì Hảo không chỉ thuộc về hiện tại. Nam Cao mở rộng bi kịch bằng cách hướng ánh nhìn về tương lai: “Vì dì còn phải khóc hơn thế nhiều.” Một câu văn ngắn, lạnh lùng, nhưng chứa đựng cả một dự báo u ám về cuộc đời phía trước. Dì khóc cho cảnh người chồng “chán chửi, bỏ nhà mà đi”, bỏ lại một người đàn bà đau ốm, tàn tật và cô độc. Bi kịch ấy không được miêu tả như một cú sốc bất ngờ, mà như một điều tất yếu của nghèo đói. Khi cái ăn, cái uống, “cơm rượu” trở thành nhu cầu sinh tồn khắc nghiệt, thì tình nghĩa vợ chồng cũng bị đẩy đến bờ vực tan vỡ. Điều khiến đoạn trích trở nên đau xót hơn cả chính là thái độ không oán trách của dì Hảo. Dì không lên án người chồng bỏ đi, thậm chí còn gọi hắn là “con người bắt buộc phải tàn nhẫn”. Hai chữ “bắt buộc” vang lên như một lời buộc tội dành cho hoàn cảnh hơn là cho con người. Trong cách nhìn của dì Hảo, hắn phải ăn, phải uống, phải vui thú, đó là “đời của hắn”. Dì què liệt, không còn khả năng cho hắn những điều ấy, nên sự ra đi của hắn dường như trở thành hợp lý. Đây chính là bi kịch lớn nhất: con người không chỉ bị tổn thương, mà còn tự thuyết phục mình chấp nhận sự tàn nhẫn như một lẽ đương nhiên. Không dừng lại ở đó, Nam Cao tiếp tục mở rộng vòng tròn bi kịch khi nhắc đến bà “tôi” – người thân duy nhất còn gắn bó với dì Hảo. Dì cũng không trách bà đã “làm ngơ không cấp đỡ”, bởi bà đã già, đã ốm, đã nghèo. Những câu văn kể về sự sa sút của gia đình bà “tôi” không mang giọng than trách, mà thấm đẫm sự cảm thông chua chát. Cái cơ nghiệp tan tác, tiền bạc đội nón ra đi, để lại một bà già bất lực chỉ có thể đem đến “mỗi ngày một xu quà, và rất nhiều nước mắt”. Ở đây, nước mắt không chỉ là của dì Hảo, mà là nước mắt chung của những con người nghèo khổ, bất lực trước dòng đời nghiệt ngã. Qua đoạn trích, Nam Cao thể hiện rõ giá trị hiện thực sâu sắc của ngòi bút mình. Ông không né tránh sự thật trần trụi: nghèo đói có thể làm con người trở nên tàn nhẫn, làm tình nghĩa rạn vỡ, làm những số phận yếu đuối bị bỏ lại phía sau. Nhưng đồng thời, truyện cũng chan chứa giá trị nhân đạo. Nam Cao không kết tội ai, từ người chồng bỏ đi đến người bà già bất lực. Ông nhìn tất cả bằng ánh mắt xót thương, coi họ đều là nạn nhân của một xã hội khắc nghiệt, nơi con người phải vật lộn để tồn tại trước khi kịp nghĩ đến tình nghĩa. Có thể nói, “Dì Hảo” là một trong những trang văn tiêu biểu cho tài năng miêu tả tâm lí và tấm lòng nhân ái của Nam Cao. Không cần những biến cố kịch tính, chỉ bằng một cảnh khóc, nhà văn đã dựng lên cả một bi kịch đời người. Những giọt nước mắt của dì Hảo không rơi trong bi lụy, mà rơi trong câm lặng, nhẫn nhịn và cam chịu, khiến người đọc đau hơn gấp bội. Khép lại đoạn trích, dư âm còn đọng lại không chỉ là hình ảnh một người đàn bà què liệt khóc đến “thổ ra nước mắt”, mà là cảm giác nhói lòng về số phận con người trong xã hội cũ. Đọc “Dì Hảo”, ta hiểu hơn vì sao văn chương Nam Cao luôn khiến người ta day dứt: bởi ông không chỉ kể về nỗi khổ, mà buộc ta phải nhìn thẳng vào nó, để thương con người hơn, và để tự hỏi mình có thể làm gì trước những kiếp người âm thầm chịu đựng như dì Hảo.
Nguồn ảnh minh họa: Sưu tầm
———————————-
Học Văn Bằng Công Thức Cùng Cô Diệu Thu: Học văn từ gốc – Công thức dễ dàng
Hotline: 0833.873.089
Địa chỉ: 68 Thụy Phương, Đông Ngạc, Hà Nội
Website: https://letrandieuthu.com
#hocvanbangcongthuc #cogiaodieuthu #dihao #namcao #vanhoc #phantichvanhoc #nghiluanvanhoc #NLVH #phantichtruyen
