DẤU VẾT KÝ ỨC VÀ NỖI BUỒN MẤT MÁT TRONG “CON NGỰA TRẮNG CỦA BA TÔI” CỦA HỒ DZẾNH
Trong tất cả những kỷ niệm ba tôi để lại, cái làm tôi nhớ nhất và tôi không hiểu tại sao lại nhớ đến thế, là con ngựa kim hoa trắng của ba tôi. Những buổi trưa hè oi ả, mệt nhọc mang ba tôi từ những cánh rừng xa về, nó vui mừng hí lên khi nhận thấy cái mái nhà thân thiết trên đấy đậu mấy con chim bồ câu. Chân nó đập lên những lối đi quen biết, mồm nó ngoạm những cây cỏ ngon lành. Tôi chạy ra đón ba tôi và thường thường người giao cương cho tôi cột nó lại. Dưới cánh những con muỗi bay vo ve, nắng hoa xôn xao, da nó động đậy, mỡ mượt trong một vẻ đẹp đẽ, oai nghiêm riêng. Rồi những buổi trưa không còn có trong đời tôi nữa, tôi theo người nhà dắt nó đi tắm, đánh nó bơi qua sông. Tôi sung sướng cười vang trên mặt nước lòa nắng, cưỡi trên mình con ngựa kim hoa mà tiếng hí quen quen, tôi chắc đã lâu ngày rồi, không còn rền qua cánh đồng ngập cỏ nữa.
Bây giờ đời tôi chỉ còn lại những trời quạnh vắng, những buổi trưa đột nhiên vọng một tiếng gà gáy lạ lùng. Tôi thoáng thấy bóng người cưỡi ngựa về sau hàng rào, đi ngược lại thời gian, run run như chỉ đợi một hơi gió mơ hồ là biến mất.
Mẹ tôi bán dần dần nhà cửa, ruộng vườn để trả nợ, và cả con ngựa trắng cũng bị đổi lấy tám mươi đồng. Hôm mẹ tôi định bán nó đi, tôi thấy lòng buồn vô hạn. Tôi không mấy lúc rời cái buồng nhốt nó ra nữa, lưu luyến như đứa trẻ con bị đuổi khỏi căn nhà cũ, còn tiếc rẻ những chốn ăn nằm, đồ đạc quen thân. Tôi cầm một nắm cỏ đút vào mồm con ngựa trắng, vỗ vào mớ lông bờm trắng toát của nó. Từ ngày ba tôi mất đi, nó gầy gò thiểu não, mắt nó ướt và có ghèn, thỉnh thoảng cất tiếng hí không nhất định, mà tiếng hí mới buồn thảm làm sao!
(Trích Con ngựa trắng của ba tôi, Hồ Dzếnh, Nhà văn và tác phẩm trong nhà trường, Thạch Lam, Hồ Dzếnh,
NXB Giáo dục, 1999, tr. 139-140) Trong văn xuôi Việt Nam hiện đại, Hồ Dzếnh là một cây bút đặc biệt. Văn của ông không hướng tới những biến cố dữ dội, mà lặng lẽ ghi lại những rung động mong manh của ký ức, nơi nỗi buồn thấm sâu như sương khói. Truyện ngắn “Con ngựa trắng của ba tôi” là một tác phẩm tiêu biểu cho phong cách ấy. Qua hình ảnh con ngựa kim hoa trắng gắn với người cha đã khuất, Hồ Dzếnh không chỉ kể lại một mảnh đời đã mất, mà còn khơi dậy nỗi hoài niệm đau đáu về gia đình, tuổi thơ và những giá trị không thể níu giữ trước dòng chảy nghiệt ngã của thời gian. Hồ Dzếnh là nhà văn, nhà thơ mang tâm hồn nhạy cảm, thường viết về nỗi buồn thân phận, về ký ức gia đình và sự chia lìa. Văn ông giàu chất trữ tình, câu chữ mềm mại, giàu hình ảnh và đậm màu sắc hồi tưởng. Trong “Con ngựa trắng của ba tôi”, truyện gần như không có cốt truyện theo nghĩa thông thường, mà được cấu tạo từ dòng hồi ức đứt nối của nhân vật “tôi”. Chính cách kể ấy khiến tác phẩm mang dáng dấp của một khúc tưởng niệm buồn, nơi mỗi hình ảnh đều ngân lên dư âm mất mát. Hình ảnh trung tâm của truyện là con ngựa kim hoa trắng, một kỷ vật sống gắn liền với người cha. Ngay từ đầu tác phẩm, nhân vật “tôi” đã khẳng định: trong tất cả kỷ niệm về cha, hình ảnh con ngựa là điều khiến người con nhớ nhất, dù “không hiểu tại sao lại nhớ đến thế”. Cách mở đầu này cho thấy ký ức không vận hành theo lí trí, mà theo cảm xúc. Con ngựa không chỉ là tài sản hay phương tiện lao động, mà đã trở thành biểu tượng của sự hiện diện của người cha trong đời sống tuổi thơ. Trong hồi ức của nhân vật “tôi”, con ngựa hiện lên với vẻ đẹp vừa khỏe khoắn, vừa thân thuộc. Những buổi trưa hè oi ả, con ngựa mang cha từ rừng xa trở về, hí vang khi nhận ra mái nhà quen có chim bồ câu đậu. Những chi tiết như “chân đập lên lối đi quen”, “mồm ngoạm những cây cỏ ngon lành”, “da động đậy, mỡ mượt” được miêu tả bằng thứ ngôn ngữ giàu cảm giác. Qua đó, con ngựa hiện lên như một sinh thể có linh hồn, gắn bó sâu sắc với con người và không gian gia đình. Đây chính là nét trữ tình rất riêng trong văn Hồ Dzếnh: sự vật được nhìn bằng ánh mắt yêu thương, chan chứa tình cảm. Không chỉ gắn với người cha, con ngựa còn là một phần không thể thiếu của tuổi thơ nhân vật “tôi”. Những buổi theo người nhà dắt ngựa đi tắm, cưỡi ngựa bơi qua sông, tiếng cười vang trên mặt nước lòa nắng… tất cả tạo nên một miền ký ức trong trẻo, đầy sức sống. Nhưng điều đáng chú ý là những kỷ niệm ấy luôn được kể trong thế đối lập với hiện tại: “những buổi trưa không còn có trong đời tôi nữa”. Quá khứ càng đẹp bao nhiêu, hiện tại càng quạnh vắng bấy nhiêu. Sự đối lập ấy làm nổi bật nỗi mất mát âm thầm mà sâu sắc. Khi người cha mất đi, không gian truyện dần phủ lên một màu buồn thăm thẳm. “Bây giờ đời tôi chỉ còn lại những trời quạnh vắng”, tiếng gà gáy bỗng trở nên “lạ lùng”, bóng người cưỡi ngựa chỉ còn là ảo ảnh “đi ngược lại thời gian”. Những hình ảnh mang tính mơ hồ ấy cho thấy ký ức về cha và con ngựa đã lùi xa, chỉ còn tồn tại như bóng dáng mong manh trong tâm trí người con. Văn Hồ Dzếnh ở đây nghiêng hẳn về thế giới nội tâm, nơi nỗi nhớ trở thành một dạng cô đơn tinh thần kéo dài. Cao trào cảm xúc của truyện nằm ở chi tiết con ngựa bị bán đi. Biến cố này không được miêu tả ồn ào, mà thấm thía qua cảm giác “buồn vô hạn” của nhân vật “tôi”. Hình ảnh đứa trẻ lưu luyến bên buồng nhốt ngựa, cầm nắm cỏ đút vào miệng nó, vỗ vào bờm lông trắng, gợi một nỗi đau chia lìa rất con người. Con ngựa lúc này không chỉ là kỷ vật của cha, mà còn là điểm tựa tinh thần cuối cùng còn sót lại của tuổi thơ. Việc bán ngựa vì nợ nần cho thấy hiện thực khắc nghiệt của đời sống, nơi những giá trị tinh thần buộc phải nhường chỗ cho mưu sinh. Đặc biệt ám ảnh là hình ảnh con ngựa sau khi cha mất: “gầy gò thiểu não”, “mắt ướt và có ghèn”, “tiếng hí buồn thảm”. Những chi tiết ấy khiến con ngựa mang dáng dấp của một sinh thể cùng chung nỗi đau mất chủ. Qua đó, Hồ Dzếnh không chỉ bày tỏ lòng thương xót đối với con vật, mà còn gián tiếp khắc họa nỗi cô đơn, trống trải của những con người còn lại sau mất mát. Con ngựa trắng trở thành biểu tượng của ký ức, của tình cha, và của một quá khứ không thể trở về. Bằng giọng văn trầm buồn, giàu chất trữ tình và nghệ thuật miêu tả tinh tế, “Con ngựa trắng của ba tôi” không chỉ là câu chuyện về một con vật bị bán đi, mà là bản ghi chép thấm đẫm nước mắt về sự tan vỡ của một thế giới tuổi thơ. Truyện nhắc người đọc rằng: có những mất mát không thể đo đếm bằng tiền bạc, và có những kỷ niệm, dù nhỏ bé, vẫn đủ sức theo con người suốt một đời. Văn chương Hồ Dzếnh vì thế không ồn ào lên tiếng, mà lặng lẽ chạm vào những miền sâu kín nhất của tâm hồn con người.
———————————-
Học Văn Bằng Công Thức Cùng Cô Diệu Thu: Học văn từ gốc – Công thức dễ dàng
Hotline: 0833.873.089
Địa chỉ: 68 Thụy Phương, Đông Ngạc, Hà Nội
Website: https://letrandieuthu.com
#hocvanbangcongthuc #cogiaodieuthu #hocvancodieuthu #connguatrangcuabatoi #hodzenh #vanhoc #phantichvanhoc #nghiluanvanhoc #NLVH #phantichtruyen
