“VỰC SÂU” CỦA NGUYỄN NGỌC TƯ – TỪ MỘT CUỘC GHÉ NGANG ĐẾN VỰC SÂU NHÂN TÍNH
Ba đi làm về thấy bà già ngồi chình ình giữa nhà, ngay bộ bàn trà, một con mèo xám vắt ngang vai, và mẹ thì quỳ dưới bà ta, ôm bàn chân gầy như cọng củi vào lòng, cắt giũa những cái móng dài tựa phù thủy trung cổ trong tranh vẽ.
Đó là một bà già mặt nhàu nếp gấp, mầu da cũ mốc chừng như sắp thiu ôi, chỉ cặp mắt đôi khi lóe lên một tia nhìn lơ vơ, khó tả. Nó chẳng biểu lộ ý nghĩ nào ngoài việc phát ra tín hiệu còn chút sự sống trong cái xác khô khòng. Nghe tiếng ba bỏ giày ở cửa, mẹ vẫn không quay người nhìn, nói:
– Chồng con đó má. Ảnh đẹp trai hén!
Bà già không ra vẻ phản đối hay đồng tình, chỉ giương mắt đục ra ngó rồi lại tiếp tục lim dim tận hưởng sự nuông chiều, không một chút mặc cảm. Mẹ kể sáng đi chợ về thì thấy bà già đứng dựa cửa nhà đụt mưa, nhưng nước đã tạt ướt sũng ống quần, thấy tội nên mẹ mời bà vào nhà ngồi cho đỡ lạnh. Một hồi nghe thức ăn trong bếp dậy mùi, bà già kêu, “bây à, má đói”.
– Nghe thương đứt ruột.
Ba phát hiện ra mẹ không chỉ cho má ăn, còn tắm táp, kỳ cọ, cho bà mặc quần áo của mình. Bộ đồ rách tã kia mẹ đem giặt, phơi trên sào, đã thôi rỏ nước. Kéo mẹ ra một góc, ba thầm thì, coi chừng dân trộm cắp bất lương. Mẹ cười, “má không làm vậy với mình đâu”. Chữ “má” làm ba không thốt nên lời. (1)
Đêm đó mẹ nằm bên ba mà cứ bận tâm tới bà già với con mèo ngoài phòng khách. Không biết má nằm đất có bị đau mình không. Nghĩ má lạ chỗ ngủ không yên, mẹ ôm Bi và Quới ra ngủ chiếu với bà, cả bọn rầm rì quá nửa đêm. Không biết họ nói những gì mà bà già còn hứng chí ca, “sắm được sào dài sông bỗng cạn queo/mưa dầm nắng lửa mình ên chống chèo”. Giọng the thé, lẫn trong tiếng mèo phụ họa, nghe rợn. (2)
Má ở lại một đêm rồi biến mất. Bộ đồ mẹ đưa má mặc đỡ cũng được xếp thẳng nếp, đặt trên ghế dựa. Không lấy đi bất cứ thứ gì, bà già còn để lại con mèo tên Chó. Mẹ buồn suốt cả tuần sau đó, cứ thắc thỏm không biết má đi đâu, đang giữa mùa mưa dầm dề. Nghe giọng bao dung như thể nếu bà già ở lại, mẹ sẽ nuôi luôn. (3)
Khoảng thời gian ít ỏi bà già ghé qua, chẳng lưu lại gì ngoài những cọng tóc rơi trong phòng tắm, mà hôm sau khi làm công việc cọ rửa, mẹ đã dọn sạch. Sẽ giống một giấc mơ, nếu không có con mèo xám. Tính khí tự nhiên y hệt bà già, nó mạnh dạn đi lại trong nhà không một chút bỡ ngỡ, cả hành động nhảy vào nôi nằm dưới chân Bi ngủ, như quen thuộc lâu rồi. Tuyệt không thấy con vật ngó ra cửa trông chủ cũ, chừng như bụi mưa ngoài đó, mặt đường ướt nhoét làm nó ớn. (4)
Bỗng dưng ba có cảm giác, bà già vẫn ở lởn vởn đâu đây, qua cách mẹ bồn chồn ngó mây kéo bầy, những lần đưa nhau đi chơi phố đột nhiên mẹ bảo ba dừng xe, gửi Bi lại để chạy theo một người nào đó, rồi trở lại với vẻ mặt thất vọng. Một bữa bắt gặp con Chó (thật ra là mèo) đang thè lưỡi liếm bột ăm dặm trên miệng Bi, ba nổi khùng kêu mẹ liệng con mèo (tên Chó) đi phứt cho rồi. “Đâu được, của má đó, biết đâu má lại về tìm nó”, mẹ cười, xoa đầu con vật. Nghe giọng, khó biết mẹ đang nói về bà già lang thang, mà đến cái tên thật của bà ta mẹ cũng còn ngơ ngác. (5)
(Trích Vực không đáy in trong tập truyện ngắn Không ai qua sông của Nguyễn Ngọc Tư, NXB Trẻ, 2016, tr.5-8) Văn chương của Nguyễn Ngọc Tư thường không khởi phát từ những biến cố dữ dội, mà từ những va chạm rất khẽ giữa con người với đời sống. “Vực không đáy” là một truyện ngắn như thế. Câu chuyện không có kịch tính, không có xung đột gay gắt, chỉ là cuộc ghé ngang ngắn ngủi của một bà già lang thang vào một gia đình bình thường. Nhưng chính sự ghé ngang ấy lại mở ra một vực sâu âm thầm, nơi những khoảng trống cô đơn, những khát khao được yêu thương và những giới hạn của lòng nhân ái dần lộ diện. Nguyễn Ngọc Tư là cây bút luôn hướng cái nhìn về những phận người bên lề, những tồn tại mong manh dường như không để lại dấu vết trong đời sống. Văn chương của chị không đặt con người vào trung tâm quyền lực, mà đặt họ vào trung tâm của tổn thương và thiếu hụt. “Vực không đáy” tiếp tục mạch viết ấy, nhưng không dừng ở việc phản ánh cái nghèo hay sự lang thang, mà đào sâu hơn vào những khoảng trống tinh thần – nơi con người vừa khao khát yêu thương, vừa bất lực trước chính sự cho đi của mình. Hình ảnh bà già lang thang xuất hiện trong truyện mang dáng dấp của một kiếp người đã bị thời gian và xã hội bỏ quên. Ngoại hình già nua, rệu rã, ánh mắt “lóe lên một tia nhìn lơ vơ” gợi cảm giác về một tồn tại chỉ còn sót lại sự sống sinh học, gần như đã cạn kiệt ý thức về bản thân. Bà không có tên, không có lịch sử, không để lại câu chuyện đời mình. Sự im lặng của bà không phải là bình thản, mà là dấu hiệu của một đời sống đã đi quá xa ngưỡng mong đợi, đến mức không còn nhu cầu bám víu hay giải thích. Trong thế đối lập ấy, người mẹ hiện lên như hiện thân của lòng nhân ái thuần khiết. Mẹ chăm sóc bà già bằng một sự tận tụy gần như bản năng: cho ăn, tắm rửa, cắt móng chân, mặc quần áo của mình và gọi bà là “má”. Cách xưng hô ấy không đơn thuần là ngôn ngữ, mà là hành vi trao thân phận. Nó biến một người dưng thành ruột thịt, phá vỡ mọi ranh giới xã hội thông thường. Nguyễn Ngọc Tư không lý tưởng hóa người mẹ, nhưng cho thấy nơi mẹ tồn tại một nguồn yêu thương không cần lý do, không cần sự bảo đảm. Tuy nhiên, điều sâu sắc của “Vực không đáy” nằm ở chỗ: lòng nhân ái ấy không chỉ hướng ra ngoài, mà đồng thời phản chiếu một khoảng trống mênh mông trong chính người mẹ. Mẹ gắn bó với bà già không chỉ vì thương xót, mà còn vì trong sự chăm sóc ấy, mẹ tìm thấy một đối tượng để gửi gắm tình cảm, để lấp đầy nỗi trống trải mơ hồ của đời sống. Khi bà già rời đi, nỗi buồn của mẹ không phải là tiếc một người dưng, mà là sự hụt hẫng của kẻ vừa mất đi một chỗ dựa tinh thần mong manh. Con mèo xám tên Chó trở thành chi tiết nghệ thuật đặc biệt giàu sức gợi. Nó là dấu vết duy nhất bà già để lại, là bằng chứng cho sự hiện hữu của một cuộc gặp gỡ tưởng như thoáng qua. Con mèo mang “tính khí y hệt bà già”: lặng lẽ, dạn dĩ, ở lại mà không ngoái đầu trông chủ cũ. Nó không nhớ, không đợi, không tiếc nuối. Sự tồn tại thản nhiên ấy như một đối trọng với nỗi bồn chồn của con người, khiến người đọc nhận ra sự chênh lệch sâu sắc giữa bản năng sinh tồn và nhu cầu gắn bó cảm xúc. Qua con mèo, Nguyễn Ngọc Tư gợi mở một tầng ý nghĩa khác của truyện: không phải mọi sự cho đi đều để lại dấu ấn lâu dài, và không phải mọi mối duyên đều có hồi đáp. Con người có thể day dứt, níu giữ, trông mong, nhưng thế giới thì vẫn tiếp tục vận hành theo cách vô cảm của nó. Chính sự lệch pha ấy khiến lòng tốt, dù đẹp đẽ, vẫn luôn mang theo nguy cơ tổn thương. Nhan đề “Vực không đáy” vì thế không chỉ gợi đến thân phận lang thang của bà già, mà còn là ẩn dụ cho những khoảng trống trong lòng người. Đó là vực sâu của cô đơn, của khát vọng được yêu thương không bao giờ đầy. Con người càng cho đi, càng nhận ra mình vẫn thiếu; càng yêu thương, càng ý thức rõ sự hữu hạn của bản thân. Nguyễn Ngọc Tư không đưa ra lời an ủi, chị chỉ lặng lẽ để con người đứng trước vực sâu ấy và tự soi chiếu chính mình. Về nghệ thuật, truyện ngắn được viết bằng giọng điệu tiết chế, lạnh và buồn, không kịch tính hóa cảm xúc. Mọi chi tiết đều nhỏ, nhưng được đặt đúng chỗ, tạo nên một cấu trúc chặt chẽ và ám ảnh. Nhân vật không được khắc họa bằng hành động lớn, mà bằng những cử chỉ rất khẽ, những rung động khó gọi tên, đúng với phong cách văn xuôi giàu nội cảm của Nguyễn Ngọc Tư. Có thể nói, “Vực không đáy” không phải là truyện về lòng tốt đơn thuần, mà là một bản khảo sát tinh tế về giới hạn của yêu thương. Nguyễn Ngọc Tư không phủ nhận giá trị của lòng nhân ái, nhưng chị buộc người đọc phải đối diện với sự thật rằng: yêu thương không phải lúc nào cũng cứu rỗi được ai, kể cả chính người cho đi. Và có lẽ, chính sự tỉnh thức ấy mới làm nên chiều sâu nhân bản của tác phẩm. Khép lại truyện ngắn, “Vực không đáy” để lại một dư âm lặng lẽ nhưng dai dẳng. Nó không khiến người đọc bật khóc, mà khiến người ta chùng xuống, suy nghĩ lâu hơn về những cuộc gặp gỡ ngắn ngủi trong đời, về những bàn tay từng chìa ra rồi rút lại, và về những khoảng trống không thể lấp đầy trong kiếp người. Văn chương, trong trường hợp này, không cứu rỗi, nhưng nó giúp con người hiểu rõ hơn về sự mong manh của chính mình.
———————————-
Học Văn Bằng Công Thức Cùng Cô Diệu Thu: Học văn từ gốc – Công thức dễ dàng
Hotline: 0833.873.089
Địa chỉ: 68 Thụy Phương, Đông Ngạc, Hà Nội
Website: https://letrandieuthu.com
#hocvanbangcongthuc #cogiaodieuthu #hocvancodieuthu #vucsau #nguyenngoctu #vanhoc #phantichvanhoc #nghiluanvanhoc #NLVH #phantichtruyen
